Appingedam
0596-620300 □ Museum Stad Appingedam, Wijkstraat 25, Appingedam
De kerken van Jukwerd, Marsum, Tjamsweer, Appingedam en Opwierde staan open voor bezoekers. De gereformeerde kerk in Appingedam en de kerk van Solwerd zijn alleen geopend op zaterdag. Dat geldt ook voor de voormalige synagoge aan de Broerstraat 6 te Appingedam. Van de andere monumenten in Appingedam noemen we een pakhuis aan de Solwerderstraat 14, Museum Stad Appingedam en het raadhuis
Ca. 5 km ten westen van Delfzijl, nr. 1 op de kaart
Veel echte steden telt onze noordelijke provincie niet. Wie in Groningen zegt dat hij ‘noa Stad’ gaat, heeft het altijd over Groningen zelf. In de schaduw van de provinciehoofdstad heeft Appingedam zich echter van een ‘vlek’ tot een plattelandsstadje met een eigen karakter kunnen ontwikkelen.
Op het eerste gezicht maakt Appingedam trou wens helemaal niet de indruk van een stad, maar eerder van een uitgestrekt dorp, met landelijke bui tenwijken en weinig hoogbouw. Pas in het centrum worden we de historie van Appingedam gewaar, en proeven we die eigenaardige combinatie van een scherpe handelsgeest, noordelijke nuchterheid en een vleugje romantiek.
Na Groningen is Appingedam de oudste stad
van de provincie. Het is zelfs lange tijd de belang rijkste haven geweest van het waterschap Five- lingo, dat samen met Hunsingo en Westerkwartier de Ommelanden vormde. In 1327 kreeg Appinge dam stadsrechten, maar al ver vóór die tijd dreef het handel met het Oostzeegebied en met de steden langs de Rijn. Er bestaan zelfs oude documenten waaruit blijkt dat een tol bij Bremen voor het ver voer op de rivier de Wezer gunstige uitzonderings- tarieven hanteerde voor schepen uit Appingedam.
In 1504 schonk Hertog George van Saksen de stad vier vrije jaarmarkten en een weekmarkt. Appinge dam had toen ook een eigen rechtbank, en er wer den munten voor de Ommelanden geslagen.
In de Middeleeuwen werd Appingedam nog om geven door een stelsel van verdedigingswallen, maar toen de troepen van de Duitse keizer Karei v in 1536 het stadje op Hertog Karei van Gelre ver overden, werden die wallen voorgoed geslecht. De stad Groningen zag dit alles met welgevallen aan, want Appingedam begon de provinciehoofdstad langzamerhand een doorn in het oog te worden.
Een andere bedreiging voor de positie van Appingedam vormde de opkomst van Delfzijl, ont staan bij de sluizen in de Delf (het huidige Dam- sterdiep). Delfzijl lag wat verder naar de monding van de Eems, en werd daardoor voor de scheep vaart steeds belangrijker. Appingedam paste zich echter voortreffelijk aan en werd van havenstad marktplaats; de bedrijvigheid ging door.
Aan de zuidkant van de stad heeft zich nu enige ndustrie geconcentreerd. Ondanks de economi sche teruggang in vele delen van het land is in het Eemsmondgebied nog steeds sprake van een rede lijke welvaart.
In het hart van de stad zijn de herinneringen aan een bloeiend verleden nog gaaf bewaard gebleven.
Dat schilderachtige centrum van Appingedam zal voor veel mensen een verrassing betekenen.
Dwaalt u er maar eens op uw gemak rond, dan zult u zien dat het westen van ons land zeker niet het alleenrecht heeft op pittoreske bruggetjes, mooie Renaissancegevels en de nostalgie van de Gouden Eeuw.
Het mooiste deel van de stad is misschien wel de Solwerderstraat/Gouden Pand met zijn vele trotse patriciërshuizen. Aan de Wijkstraat staat het raad huis, uit 1630. Vroeger werd de begane grond van dit in Renaissancestijl opgetrokken raadhuis nog als waag gebruikt. Uniek is dat door een latere uitbrei ding het raadhuis tegen de Nicolaikerk is aan gebouwd. De Nicolaikerk was oorspronkelijk een éénbeukige romano-gotische kruiskerk, maar is in de loop der tijden door allerlei verbouwingen uitge breid tot een ware hallenkerk. Eromheen ligt het voormalige kerkhof, dat aan één kant in een plant soen is veranderd. Binnenin de kerk vinden we een mooie 17e-eeuwse kansel, een fraai Hinsch-orgel uit 1744 en een sacramentshuisje dat eraan herinnert dat de kerk eens rooms-katholiek is geweest. In de 13e eeuw moet de kerk aan de westzijde een toren heb ben gehad. Een latere, vrijstaande toren, werd in 1835 geheel verbouwd. Het moet helaas gezegd dat deze toren de oude kerk geen recht doet. Het geres taureerde Taylor-klokkenspel is beroemd om zijn toonzuiverheid.
Het meest karakteristiek voor Appingedam zijn de ‘hangende keukens’ boven het Damsterdiep, aan de zuidzijde van de Solwerderstraat. Daar zien we een rijtje in oorsprong middeleeuwse huizen, met uitgekraagde uitbouwen boven het water. Vanaf de Damsterdiepbrug hebt u een mooi uitzicht op deze gedeeltelijk houten keukentjes. Ook de kleine tuin tjes aan het water zijn erg schilderachtig.
Wie daar oog voor heeft, zal snel ontdekken dat de hele binnenstad van Appingedam door het Damsterdiep wordt beheerst. Dat blijkt heel dui delijk uit de langgerekte plattegrond van het cen trum. Het ‘Diep’ is eeuwenlang de levensader van het stadje geweest. Delfzijl heeft een groot deel van zijn scheepvaart ‘overgenomen’. Dat verklaart het Appingedamse gezegde: ‘Grönnen is een stad, ’n Daam is nog wat, maar Delfsiel is een gat.’ Voor de oude binnenstad — een beschermd stads gezicht sinds 1972 — wordt een actief vernieuwings beleid gevoerd, waarbij de woon- en winkelfunctie wordt versterkt. Enkele grote bedrijven zijn met
overheidssteun van het stadscentrum verplaatst naar het nabijgelegen industrieterrein. Op de vrij komende terreinen worden woningen gebouwd.
Een paar kilometer ten westen van Appingedam ligt onder Tjamsweer de oude borg Ekenstein. Het noorden van ons land kent eigenlijk geen ‘echte’ kastelen, maar wel een groot aantal borgen en havezaten, die het midden houden tussen ver sterkte boerderijen en statige buitenhuizen. De borg Ekenstein is daar een goed voorbeeld van. Hij dateert uit 1648, en is in 1870 grotendeels ver bouwd. Onlangs zijn de borg en het oude ‘Schat hoes’ geheel gerestaureerd. Daarbij kreeg de borg, die nu als hotel-restaurant in gebruik is, een be langrijke, moderne uitbreiding. Eromheen ligt een park, dat vrij toegankelijk is. Het omvat onder meer een hertenkamp, een speeltuin, een kinder boerderij en een karpervijver. Nog iets verder naar het westen ligt de ongeveer even oude borg Rust hoven, bij Wirdum.
Bezienswaardigheden^
© Raadhuis, Wijkstraat 36. Voorgevel uit 1630. ® N.H.-Kerk, Wijkstraat 32. Oorspronkelijk één- beukige 13e-eeuwse kerk, uitgebouwd tot fraaie hal lenkerk. Muurschilderingen, 17e-eeuwse kansel, 18e-eeuws orgel, sacramentshuisje, intessante
grafzerken. Te bezichtigen. ® Hangende keukens, boven het Damsterdiep, aan de zuidzijde van de Solwerderstraat. Houten uitbouwtjes aan oorspron kelijk middeleeuwse huizen. Borg Ekenstein, ca. 3 km ten westen van Appingedam. In aanleg 17e- eeuwse borg, thans in gebruik als hotel-restaurant.
Het vrij toegankelijke park omvat een hertenkamp en een kinderboerderij.
Huizen aan de Solwerderstraat te Appingedam hebben de beroemde 'hangende keukens' boven het Damsterdiep.