GEMEENTE UITGEEST
Het dorp Uitgeest is ontstaan op de zuidflank van dezelfde strandwal, waarop ook Akersloot en Groot- en Klein Dorregeest zijn gelegen. Geest is een algemeen woord voor bouwland op deze wat hoger gelegen zandgrond tussen de lagere, venige gronden. De Kerkbuurt vormt hier het hoogste punt, dat voor de bouw van de 14de-eeuwse dorpskerk nog eens verder tot een terp is opgehoogd. Hier is nog sprake van een mooie eenheid van historische gebouwen bij elkaar: de kerk met naastgelegen pastorie, het Regthuys, door een muur van de begraafplaats gescheiden, de opnieuw gemaakte waterpomp en het grote plein waarop markt werd gehouden. Pas in de loop van de tijd is de hele geest bebouwd geraakt; in de tweede helft van de 20ste eeuw werden ook de meeste open ruimten opgevuld.
De schoonheid van Uitgeest
De plek waar nu Uitgeest ligt was vroeger wadden gebied. De eerste bewoning is van rond 450 v. Chr op hoger gelegen strandwallen. Maar bewoning bleef moeilijk door slechte weersomstandigheden en hoge waterstanden. Gaandeweg ontstonden agra rische gemeenschappen, de bevolking nam toe en kon veengebied worden ontgonnen. Maar water kon nog altijd makkelijk het veengebied binnendringen, waardoor waarschijnlijk omliggende meren zijn ont staan. Omdat het dorp aan het water lag verdienden veel Uitgeesters hun brood in de scheepvaart, zoals haring- en walvisvangst en handel van Oostzee tot Middellandse Zee. Het dorp biedt nog veel fraais aan oude panden en boerderijen. In een vijfluik komen zij voorbij. Deze week deel 4, Langebuurt, Westergeest en Middelweg. Door Willem Moojen
35. Dorregeestermolen, Klein Dorregeest 2
Openstelling: op afspraak
De molen is een achtkante buitenkruier, net zoals de beide molens De Dog en De Kat aan de rand van Uitgeest. Hij werd gebouwd in 1896 ter vervanging van een voorganger, die na blikseminslag was ver brand, en bemaalde de 180 ha grote Dorregeesterpolder. De molen, die juist aan de Uitgeester kant van de grens met Akersloot staat, is gemeentelijk eigendom en wordt in stand gehou den door een vrijwilliger.
Inlichtingen: www.suam.nl
36. Molen de Dog, Geesterweg 22
Openstelling: bij bijzondere evenementen en op afspraak De poldermolen De Dog is eigendom van het Hoog heemraadschap Hollands Noorderkwartier. Het is een achtkante buitenkruier, waar de inrichting om de wieken op de goede windrichting te zetten aan de zogenaamde staart is vastgemaakt. Hij werd gebouwd in 1896 ter vervanging van een
voorganger, die een jaar eerder door brand na blikseminslag verloren ging, en bemaalt de Castri- cummerpolder. De molen is uitgerust met een korte en brede vijzel, bestaande uit een houten balk en schoepen van geklonken ijzer. Daarmee kan in korte tijd veel water worden uitgemalen. De molen wordt beheerd door de Stichting Uitgeester en Akersloter Molens; hun vrijwillige molenaars zorgen ervoor dat de Dog nog regelmatig in bedrijf wordt gesteld.
Inlichtingen: www.suam.nl Route en podcast te horen via www. odeaanhetlandschap-nh.nl/fluisterende-molens/
37. Molen de Kat, Limmerweg 2
Openstelling: zaterdag 10.00-16.00 uur, op afspraak en wanneer de molen draait
De huidige molen De Kat was oorspronkelijk een houtzaagmolen, die in 1842 in Alblasserdam was gebouwd. In 1973 werd deze naar Uitgeest overge bracht ter vervanging van de ‘oude’ Kat uit 1889, die door brand was verwoest. Ook die molen was op de plaats gebouwd van een verbrande voorgan ger - die volgens de overlevering al uit 1567 dateerde. Net als zijn overbuurman ‘De Dog’ is het een achtkante buitenkruier met de functie polder molen, maar in dit geval van de kleinere polder De Zien aan de noordwestkant van Uitgeest. Eigenaar is de Stichting Uitgeester en Akersloter Molens, die ‘De Kat’ met vrijwillige molenaars draaiende houdt.
Inlichtingen: www.suam.nl
22
38. Eendenkooi Van der Eng, Provinciale Weg
Openstelling uitsluitend doormiddel van een rondleiding.
In eendenkooien, ook wel vogelkooien genoemd, werden eenden gevangen voor de consumptie en voor de handel. De eendenkooi van Uitgeest is al meer dan vier eeuwen oud. In 1588 kregen Dirk en Hessel Pietersz Buurman octrooi voor een vogelkooi op eigen land. De kooiker werkte met tamme eenden die hun wilde soortgenoten naar binnen moesten lokken. Die functie is nu verleden tijd, maar vrijwilligers houden dit bijzondere plekje in
stand.
Inlichtingen: www. landschapnoordholland. nl/ natuurgebieden/eendenkooi-van-der-eng
39. Protestantse Kerk, Castricummerweg 2
Openstelling: op afspraak en bij evenementen
De dorpskerk van Uitgeest was oorspronkelijk gewijd aan Maria Geboorte (8 september). De oudste gedeelten stammen uit de 14de eeuw, waar onder de toren, die nog in laat-romaanse stijl is opgetrokken. Daarna werd de kerk verder uitge bouwd en omstreeks 1500 afgesloten met een laat-gotisch koor. Verdere toevoegingen zijn het zuidportaal en de zuilen en scheibogen langs de smalle zijbeuken. Mooie interieurelementen zijn de zerkenvloer, de preekstoel en het doophek uit de 17de eeuw. In de toren hangt een Hemony-klok (1650); het orgel is gebouwd door P. Flaes (1869).
Inlichtingen: www.kerkuitgeestakersloot.nl
40. Regthuys / Vereniging Oud Uitgeest, achter
Kerkbuurt 3
Openstelling: op afspraak en bij evenementen
In 1684 besloten schout en schepenen om het toen malige rechthuis, waar zij vergaderden en vonnissen velden, te vervangen door een groter gebouw. Boven de ingang werden het stichtingsjaar en het wapen van Uitgeest aangebracht; de wapen- steen is later overgebracht naar de woning Sluisbuurt 17. Van het gebruik als gerechtsplaats getuigt de cel op de benedenverdieping; de tralie vensters zijn nog zichtbaar aan de zuidgevel. Vóór 1795 stond er voor het gebouw ook een geselpaal voor openbare bestraffing van veroordeelden. Na de instelling van de moderne gemeente was het gebouw tot 1917 in gebruik voor bestuur en secre tarie. Daarna raakte het in verval, maar door een actie van architect Ijsbrand Kok en burgemeester Wytema van Alkmaar werd het in 1953 van de sloop gered. De benedenverdieping is in gebruik als trouwzaal en de Vereniging Oud Uitgeest huurt de eerste etage.
Inlichtingen: www.ouduitgeest.nl
41.Stokkenfabriek Zonjee, Meldijk 23
Openstelling: bij speciale evenementen, verder alleen op
aanvraag
Uitgeest kent een eeuwenlange traditie op het gebied van de ambachtelijke houtbewerking. Al in
23
de 17de en 18de eeuw was dit het bedrijf van de familie met de toepasselijke naam Stokkemaker.
In 1801 nam Bos Zonjee het bedrijf over, en twee eeuwen later wordt het geleid door de negende generatie Zonjee. In zijn lange bestaan produ ceerde het bedrijf onder anderen ook vogelkooien en kindermeubels, de laatste onder de naam 'Afra’.
Het was op verschillende plaatsen in het dorp gevestigd; het huidige gebouw stamt uit 1911. Met fabrieksschoorsteen, loodsen en dienstwoning vormt het complex een zeldzaam voorbeeld van een kleine lokale industrievestiging uit het begin van de 20ste eeuw, die nog steeds in bedrijf is.
Inlichtingen: www.zonjee.nl
42. Gemaal, Meldijk 54
Openstelling: het gemaal is niet te bezichtigen; het atelier is open tijdens lesuren en op afspraak
Het gemaal aan de Meldijk werd gebouwd als stoomgemaal in 1874 volgens ontwerp van W.C. en K. de Wit in neo-classicistische stijl. Het staat bij de uitwateringssluis van het Binnenmeer op het Uitgeestermeer, die dateert uit de late Middeleeu wen. Toen het noodzakelijk werd om het achtergelegen gebied, het Uitgeester- en Heems- kerkerbroek, te bepolderen, werden er vijf molens aan de Lagendijk gebouwd. Daarvan is de huidige Tweede Broekermolen (zie nr. 44) de enig overge blevene. Ook het gemaal zelf werd aangepast aan de tijd: de stoommachine werd in 1925 vervangen door een electromotor. Alleen het deel van het gebouw dat dienst doet als atelier kan worden bezocht.
Inlichtingen: www.schilderschoolrobdereus.nl of tel. 06-53770070
43. R.K. Kerk ‘Onze Lieve Vrouwe Geboorte’,
Langebuurt37
Openstelling: dagelijks 9.00-16.00 uur; kerkhof dagelijks 9.00- 17.00uur(maartt/moktober9.00- 17.30uur)
In 1832 werd na een lange periode van onderduik in schuilkerken weer een R.K. kerkgebouw in Uit geest gesticht. In de jaren 1882-84 werd de huidige kerk gebouwd volgens ontwerp van E.J. Margry in neogotische stijl, de bouwtrant die kenmerkend is voor de meeste kerken uit de periode van de katho lieke emancipatie. Vanzelfsprekend werd ook de oude wijding aan O.L. V. Geboorte weer aan de kerk verbonden. Het interieur ademt eenzelfde sfeer, met zijn heiligenbeelden, glas-in-loodramen (ontwerp F. Nicolas) en kruiswegstaties. Het pas gerestaureerde Adema-orgel stamt uit 1898. Het baarhuisje op het kerkhof is eveneens opgetrokken in neogotische stijl. Ook de naastgelegen pastorie uit 1884 is een ontwerp van Margry, maar dan volgens de kenmerken van de neo-renaissance.
Inlichtingen: www.rkparochie-uitgeest.nl
24
44. Tweede Broekermolen, Lagendijk 8
Alleen te bezichtigen vanaf de openbare weg
De Tweede Broekermolen, een achtkante Noord- hollandse binnenkruier, is de laatst overgeblevene van de vijf poldermolens van de Uitgeester- en Heemskerkerbroek (1580 ha). Hij werd in 1631 als derde-molen gebouwd, maar vanuit het dorp gerekend is het de tweede. De andere vier molens verdwenen tussen 1805 en 1929, maar deze werd als woning verkocht aan oud-molenaar Cor Deijle, die de molen in stand hield. Het in 1874 gebouwde stoomgemaal, dat in 1925 werd omgebouwd tot elektrisch gemaal (zie hiervoor), heeft de taak van de molens overgenomen. Aangezien de molen nog steeds bewoond wordt, is bezichtiging doorgaans niet mogelijk.
Inlichtingen : www.suam.nl
H
45. Erfgoedpark De Hoop en Molen de Corneliszoon, Lagendijk 33
Openstelling: de molen zelf is niet te bezichtigen; wel kan men in de onder de molen gelegen horecagelegenheid voor ijs, taart en andere versnaperingen terecht
2010. Hij verving in dat jaar een eerdere molen, die als poldermolen in het Friese Winsum dienst had gedaan en in 2008 hierheen was overgeplaatst.
Plannen om deze molen het middelpunt te laten worden van een Erfgoedpark waarin de vroege ont wikkeling van de industriemolens wordt getoond, worden momenteel verder uitgewerkt.
Inlichtingen: www. erfgoedparkdehoop. nl of www. suam. nl
46. Fort bij Krommeniedijk (Fort K’IJK),
Lagendijk 22
Openstelling: zie website
Fort K’IJK (Fort bij Krommeniedijk) is één van de 44 forten, die aan het eind van de 19de eeuw werden gebouwd als onderdeel van de Stelling van Amsterdam. Deze combinatie van een verdedigings linie met een stelsel van sluizen voor de inundatie (onderwaterzetting) van het land is dermate uniek, dat hij op de werelderfgoedlijst van UNESCO is geplaatst. ‘Kijken wordt zien’ is het motto van dit fort, waarin ook de Stichting Landschap Noord- Holland participeert. Door middel van een audiotour met stemmen van een fortwachter en een boswachter wordt de bezoeker meegenomen naar de geschiedenis van het fort en het omrin gende landschap. In de theeschenkerij kan men terecht voor een lafenis. Een deel van het complex is in gebruik voor begeleid wonen voor jongvolwas senen met autisme. Het fort is rolstoeltoegankelijk.
Zie voor enkele andere forten ook onder Heemskerk en Beverwijk.
Inlichtingen: www. landschapnoordholland. nl /fort kijk
stoomgemaal, dat in 1925 werd omgebouwd tot elektrisch gemaal (zie hiervoor), heeft de taak van de molens overgenomen. Aangezien de molen nog steeds bewoond wordt, is bezichtiging doorgaans niet mogelijk.
Inlichtingen : www.suam.nl
H
45. Erfgoedpark De Hoop en Molen de Corneliszoon, Lagendijk 33
Openstelling: de molen zelf is niet te bezichtigen; wel kan men in de onder de molen gelegen horecagelegenheid voor ijs, taart en andere versnaperingen terecht
2010. Hij verving in dat jaar een eerdere molen, die als poldermolen in het Friese Winsum dienst had gedaan en in 2008 hierheen was overgeplaatst.
Plannen om deze molen het middelpunt te laten worden van een Erfgoedpark waarin de vroege ont wikkeling van de industriemolens wordt getoond, worden momenteel verder uitgewerkt.
Inlichtingen: www. erfgoedparkdehoop. nl of www. suam. nl
46. Fort bij Krommeniedijk (Fort K’IJK),
Lagendijk 22
Openstelling: zie website
--------------------------------------
ondw[ uitgeestermeer geschiedenis
bron[ nh dagblad
datum[ aug 2005
periode[
Van veenstroom tot populair recreatiegebied
VAN ONZE VERSLAGGEVER YVO GROTE
uitgeest ‑Boven het Noordzeekanaal is geen binnenwater zo groot als het Alkmaarder‑ en Uitgeestermeer. Dat kan qua oppervlakte een vergelijking met het Amstelmeer ‑ bij het voormalig eiland Wie‑ringen ‑ doorstaan. De omvangrijke waterpoel is niet gevormd door afgraving. Hoewel de mens van invloed is geweest door de dikke veenlagen te ontwateren, is de natuur verantwoordelijk voor het ontstaan. Dat is ook duidelijk af te lezen aan de grillige contouren van de oevers. Als je de plattegrond bekijkt, heeft het meer iets weg van een gigantische zeester.
Het water vond er een plek toen het Oer‑IJ nog door dit gebied stroomde. Het Oer‑IJ was de voortzetting van de Utrechtse Vecht, die zich door dit gebied een weg naar zee bij Egmond baande. Het water trad regelmatig buiten de oevers en stroomde landinwaarts tot achter de strandwallen, die onder meer bij Akersloot en Uitgeest de kust markeerden. Het buurtschap Dorregeest tussen de twee dorpen in is bijvoorbeeld op het restant van een vijfduizend jaar zo'n oude strandwal gefundeerd. Achter de zich sluitende kust‑
L,
Natuur en recreatie gaan uitstekend samen op het Alkmaarder‑ en Uitgeestermeer. Foto Ronaid Goedheer
lijn ontstonden enorme moerassen.
Destijds bestond Noord‑Hol‑land voor een groot deel uit water vanwege de regelmatige overstromingen. Een wirwar
van grote meren ‑ zoals de Schermer, Beemster en Purmer ‑ en kleinere poeltjes zoals het Die, Weijenbus en Crommenije rond het Alkmaarder‑ en Uitgeestermeer. De mens begon de
zee‑invloed te keren. In de late Middeleeuwen werden dijken aangelegd en gebieden ingepolderd. Ook de Uitgeester‑ en Heemskerkerbroek ‑ ten zuiden van het meer ‑ werd defini‑
Meer aan het meer
Het Alkmaarder en Uitgeestermeer. 660 hectare water, polder, natuurland en recreatiegebied. Steeds meer mensen ontdekken dit waterrijke hart van Noord‑Holland en de waardering voor de mogelijkheden en de natuurhistorische kan van het gebied groeit. Vanaf 9 september zijn meer en directe omgeving zelfs officieel een monument, als de provincie het Alkmaarder‑ en Uitgeestermeer de status van 'aardkundig monument' toekent. In de serie Meer aan het meer' belicht Dagblad Kennemerland de veelzijdigheid van dit watergebied.
tief op de zee veroverd.
Maar toch zagen de mensen ook wel het voordeel van het water in. Het was een goede handelsroute over het water, zodat dorpjes als Akersloot, Uitgeest, Marken‑Binnen en Krommenie zich als havenplaatsjes konden ontwikkelen. Daardoor bleef het meer gespaard voor de inpoldering.
Veel water verdween echter. De Dorregeesterpoler aan de westkant ontstond halverwege de zestiende eeuw en in die periode viel ook de noordelijk gelegen Boekelermeer droog. In de zeventiende eeuw was het vanwege een verhoogd water‑
peil noodzakelijk om meer g< bieden ond het Alkmaardei meer in te polderen. »
Vanaf die tijd vormde h< landschap zich zoals we het n kennen. In 1824 werd h< Noordhollands Kanaal vo tooid, waardoor er ondanks c grootschalige droogmakerije een open verbinding bleef b staan.
Door de hoge waterstande was akkerbouw rond het me onmogelijk. Het proces va veenvorming stagneerde en 1 kwamen graslanden die zie goed voor veeteelt leenden.
In de vorige eeuw kwam m< erachter dat het meer behal nuttig ook aangenaam kan zi voor de besteding van de toen mende vrije tijd. Met de o komst van de pleziervaart or wikkelde de recreatie zich. I middels liggen meerdere jacl havens vol met boten, zijn cai pings, recreatieveldjes en sfc teilanden voor zeilsport. Er zi tal van routes uitgezet die voet, per kano of fiets volbrac kunnen worden. Daarnaast k de natuurliefhebber er zijn h; ophalen. Het recreatiesch Alkmaarder‑ en Uitgeesterme en natuurorganisaties als Lan schap Noord‑Holland en Staa bosbeheer zien toe op behoi van het evenwicht. Bronnen: Recreatieschap Alkmaarder‑Uitgeestermeer en materiaal van soc geograaf Lia Vriend‑Vendel uit Limmer