Kastelen

uit het boek: Nederland wat ben je mooi. 

Kastelen in Nederland 
Het woord 'kasteel' is voor allerlei uitleg vatbaar. Wij verstaan hieronder zowel middeleeuwse burchten (vaak bouwvallen) als paleisjes uit later tijd, letterlijk heerlijke landhuizen. In ons land zijn er,* alles bijeengenomen, circa driehonderd, over alle gewesten verspreid. Elke landstreek heeft in dit opzicht zijn eigenaardigheden. Groningen bijvoorbeeld is het land van de borgen, echte edelmanswoningen. De Menkemaborg bij Uithuizen is de mooiste en meest bezochte. Slochterens Fraeylemaborg werd in de 17de eeuw gewijzigd in een indrukwekkend herenhuis, dat nu als cultureel centrum dienst doet. In het zuidoosten van de provincie is de Wedderborg zetel van een waterschap. Van de kleinere borgen is Verhildersum bij Leens een bezienswaardig streekmuseum geworden. 
In Friesland heten de adelshuizen 'state' of 'stins'. Laatstgenoemd woord (steenhuis of stein) duidt op een versterkte woonplaats; state legt meer de nadruk op de adel van heer of grietman. De Schierstins (schier = grauw) bij Veenwouden is een echte verdedigingstoren. Fogelsangh- en Staniastate, deftige landhuizen, zijn als museum ingericht. Voorts noemen we de Dekemastate bij Jelsum en de Heringastate bij Marsum, meer bekend als Poptaslot en vermaard wegens de kunstschatten. 
J. H. Besselaar 
De i6de-eeuwse Fraeylemaborg in Slochteren is een mooi voorbeeld van een echte Groninger borg, het type van de Groningse edelmanswoning uit de periode na de middel- eeuwen. De Fraeylemaborg heeft een binnen- en een buitengracht en een park van 30 ha. 
Het kasteel te Doornenburg is sinds zijn ontstaan vrijwel onveranderd bewaard gebleven en mag daarom wel het meest kenmerkende middeleeuwse kasteel van Nederland heten. 
Volgens de overlevering zou Gijsbrecht van Amstel hier zijn toevlucht hebben gezocht na de moord op graaf Floris v van Holland. 
Drenthe is geen kastelenprovincie. Het bezit echter verscheidene have- zaten - aardig woord voor bestuurdershuis, overeenstemmend met wat in het Sticht (Utrecht) een ridderhofstede wordt genoemd. Drenthe en Overijssel behoorden vroeger tot het bisdom Utrecht - vandaar ook de naam Oversticht. Zeer rijk aan kastelen en prachtige landhuizen is Overijssel. Tot de voornaamste behoren de vroegere roofridderburcht Rechteren bij Dalfsen; het Huis te Almelo, evenals Warmelo bij Diepenheim van oorsprong een havezate; het rijke Twickel nabij Delden, dat omringd is door een ware paradijstuin; en enige zeer statige kastelen in de naaste omgeving van Goor zoals Weldam, Diepenheim en Nijenhuis alsmede Heeckeren, vroeger een sterke burcht. Een ander Nijenhuis, waarin de kunsthistoricus dr. Hannema een schilderijenverzameling heeft onder- gebracht, vindt men bij Heino. In het Verre oosten' van de provincie verdienen extra vermelding het Huis Singraven met de pas gerestaureerde 
I67 
watermolen en het afgelegen Brecklenkamp, bekend geworden als jeugd- herberg. 
Het rijkst aan kastelen en historische landhuizen is Gelderland en het aangrenzende gebied van Noord-Limburg, dat voorheen tot Gelre be- hoorde. Een van de belangrijkste burchten van heel Nederland is de Doornenburg nabij de splitsing van Rijn en Waal, na oorlogsverwoesting voortreffelijk herbouwd. Nijenbeek aan de IJssel is alleen nog maar een bouwval met historische herinneringen. Van grote betekenis zijn het enorme kasteelcomplex Bergh te 's-Heerenberg, dat van Hernen in het Land van Maas en Waal, het roemruchte Loevestein, Waardenburg (waar Faust verblijf zou hebben gehouden) tegenover Zaltbommel, het gerestau- reerde Ammersooyen in de Bommelerwaard, de Cannenburch bij Vaas- sen, en het grotendeels uit puin herrezen Doorwerth, nu als jachtmuseum ingericht. Voorts noemen we de dikgemuurde ronde toren van Rosendael bij Velp en het merkwaardige Oude Loo te Apeldoorn, sprookjesachtig verscholen in de bossen achter het koninklijk paleis uit de tijd van koning- stadhouder Willem in. Het Nijmeegse Valkhof, eens de keizerlijke palts (palatium = paleis) van Hendrik Barbarossa, is meer park dan kasteel-

Kastelen 
168 
Blz. 169: kasteel De Cannenburch bij Vaassen, oorspronkelijk ^de-eeuws, werd in de 16de eeuw zodanig herbouwd, dat bijna een geheel nieuw gebouw ontstond. 
Een van de hoektorens bezit nog de oorspronkelijke peervormige bekroning. 
Havezate De Klencke in Oosterhesselen. 
In zijn tegenwoordige vorm dateert dit huis uit ca. 1740. 
De ingang is uitgevoerd in Lodewijk xv-stijl. 
ruïne. Het slot van Batenburg is een pittoreske (vooral kleurige) bouwval. 
Echteld en Zoelen zijn fraaie adelswoningen. Van het oude Brakel is weinig en van het slot te Buren helemaal niets overgebleven. Ware paleizen in hun soort zijn Middachten en verder Biljoen ten oosten van Arnhem, alsmede de Geldersche Toren, het Huis De Voorst en de havezate 't Velde in de omgeving van Zutphen, het renaissancekasteel Keppel langs de weg Doesburg-Doetinchem; en, nabij de IJsselmeerkust, het sierlijke Oldenal- ler. Bijzonder veel schoons vinden we in de Achterhoek, bijvoorbeeld het kasteel van Ruurlo en de acht bekende landhuizen bij Vorden. Ook in het noorden van Limburg is zo'n concentratie van kastelen en adels- woningen. Langs de Maas liggen daar Well, het romantische Heyen, het Huis te Arcen, de Hillenraed bij Swalmen, de ruïnes van Blitterswijk en het zgn. Gebroken Slot (waar het nog kan spoken) bij Grubbenvorst. 
Een grote bezienswaardigheid is de ronde burchtruïne van Kessel, op een kunstmatige heuvel aan de Maas gelegen. Ook Horn bij Roermond trekt de aandacht door zijn ronde bouw. 
Afdalend naar het zuiden komen wij bij het kasteel Limbricht, bij de zeldzaam mooie bouwval van Stein, het oude Terborch bij Schinnen en het torenrijke Hoensbroek. Het plaatsje Voerendaal is door kasteeltjes omringd; bijzonder schilderachtig zijn de voorgebouwen van Cortembach en het gehele complex van het Huis Rivieren. Uit het hart van Valkenburg rijst het enige echte Nederlandse bergkasteel op; in het naburige Oud- Valkenburg staan aan de ruisende Geulstroom de typisch Limburgse kastelen Genhoes en Chaloen. Wijlre en het kort geleden gerestaureerde 
Kastelen 
Goedenraad bij Eys vertonen diezelfde sfeer van beslotenheid, evenals de kastelen van Wittem, Mheer en het grootscheepse Neubourg bij Gulpen dat met al zijn bijgebouwen en het schitterende park rondom iets van een Deens slot heeft. Voorts moeten uit de omgeving van Maastricht worden vermeld het hooggelegen Canne (restaurant, evenals zoveel andere hierboven vermelde gebouwen), het zeer trotse Eysden, het speelgoed- romantische Gronsveld en het merkwaardige kasteeltje Ryckholt, eens de zetel van een onafhankelijke rijksheerlijkheid. 
Een vooraanstaand vertegenwoordiger onder de i yde-eeuwse edelmanswoningen is kasteel Bouvigne bij Ginneken (Breda). 
Het werd begin 1600 gebouwd op resten van een i3de-eeuws huis. 
De voornaamste kastelen van Noordbrabant zijn die van Helmond (nu stadhuis), Breda (hoofdgebouw van de KMA) en Croy bij Stiphout, het half middeleeuwse half 1 yde-eeuwse Heeze, kasteel Maurick bij Vught en het stijlvol gerestaureerde slotje van Dussen (nu ook gemeentehuis, zoals het vroegere kasteel van Wychen in het Rijk van Nijmegen). Overi- gens treffen we in deze provincie allerlei decoratieve landhuizen, kloosters en andere gebouwen aan, die fragmenten van vroegere kastelen vertonen. 
Hetzelfde doet zich in Zeeland voor. Op Walcheren vragen historische landhuizen zoals Ter Hooge en Westhove de aandacht. Te West-Souburg werden kort geleden de resten van het slot Aldegonde gevonden. Op Zuidbeveland heeft men de fundamenten van de machtige Hellenburg en van Maelstede blootgelegd. Schouwen-Duiveland heeft zijn Haamstede en Moermond. 
Toen P.C. Hooft in 1609 tot drost en kastelein van Muiden werd benoemd, maakte hij het Muider slot tot een plaats voor 'vrien- delijke bijeenkomsten' voor vele geletterde vrienden en vriendinnen. Vaste gasten waren o.a. Roemer Visscher, diens dochters Anna en Maria Tesselschade, Huygens, Vondel, Van Baerle, Vossius en de componist Sweelinck. Dit geselschap, later aangeduid als de Muiderkring, onderhield %ich met gezellige, kunstlievende en ook feestelijke bijeenkomsten, waar behalve aan literatuur ook veel aan muziek werd gedaan. Van Baerle en Huygens dongen vergeefs naar de hand van Maria, het zanglustige 'soete tesselschaetje\ Met de dood van Hooft verloor het slot al t^ijn glans en raakte in verval. Pas in 194-/ werden 9 %alen en ka- mers ingericht met originele meubelen en kunstwerken uit de tijd van Hooft (rechts onder: grote %aal) • 
Boven: van het i3de-eeuwse kasteel Duurstede (Wijk bij Duurstede) staat de grote vierkante donjon nog geheel overeind. 
De ronde donjon dateert uit de 15 de eeuw en heeft geheel het model van de Franse verdedigingstorens. 
De Schierstins in Veenwouden (vroeger Skiramonnicahuus: grauw monnikenhuis) is een overblijfsel van de i4de-eeuwse abdij van Klaar kamp. 
172 
Midden-Nederland, vooral de provincie Utrecht, bezit een groot aantal kastelen van importantie. Allereerst het wijdvermaarde Muiderslot, dan Wijk bij Duurstede, Loenersloot en een hele reeks merkwaardige 'hoge huizen' langs de Langbroekerwetering en de Utrechtse heuvelrug zoals Amerongen, Doorn en Moersbergen. Aan weerszijden van de Vecht staan vele 'lustslotjes', buitens van Amsterdamse grachtenhuisbewoners, maar ook bijzondere kastelen als Zuylen, Nijenrode bij Breukelen, Gunsterstein (mooi voorbeeld van een ridderhofstad), Oudaen met zijn merkwaardige dubbele gevel van hout, Nederhorst den Berg (na de brand van 1971 prachtig hersteld) en meer westwaarts de hoge woontoren van Den Ham te Vleuten en het spectaculaire De Haar (i9de-eeuwse droom van de middeleeuwen, door prof. Cuypers verwezenlijkt) alsmede de restanten van de oude kastelen Montfoort en Woerden. 
Ten slotte dan de beide Hollanden. Hier zijn de Burcht en het Gravensteen van Leiden, de grootse bouwval van Teylingen, het Haagse Binnenhof (met Ridderzaal), het weelderige Duivenvoorde en nog een aantal his- torische landhuizen te zien. Noordholland bezit de bekende ruïne van Brederode, de Kennemer kasteeltjes Assumburg en Marquette, de koste- lijke landgoederen van Velsen, de grondvesten van het slot in Egmond aan den Hoef en de fraai gerestaureerde dwangburcht, die Floris v tegen de Westfriezen oprichtte in het stadje Medemblik: het kasteel Radboud. 
Ons land moge dan niet zó rijk aan overweldigende burchten zijn als andere Westeuropese landen, er is toch genoeg kostbaars aanwezig om trots (en zuinig!) op te zijn. De Nederlandse Kastelen Stichting en een aantal provinciale en gewestelijke instanties staan voortdurend op de bres om in een tijd, waarin kastelen met moeite onderhouden kunnen worden, zoveel mogelijk het behoud van dit stuk tastbare historie te waarborgen. Ons geestelijk milieu zal er wél bij varen.