Oudewater

Utrecht
Op de grens van Utrecht en Zuid-Holland, ca. 15 km ten zuiden van Woerden, nr. 17 op de kaart
In een uitgestrekt polderlandschap ligt Oudewater, de stad die tot over onze grenzen beroemd is om haar Heksenwaag. Wie nu een bezoek aan de Waag
brengt, kan zich daar nog steeds laten wegen. Tegenwoordig is dat een onschuldig vermaak, maar vroeger was het helaas bittere ernst (zie kadertekst).
Oudewater is een van de oudste stadjes van Nederland. Het is vermoedelijk al aan het eind van de 10e eeuw als nederzetting ontstaan op de plaats waar de Linschoten in de Hollandse IJssel uitmondt. De naam zou een verbastering zijn van ‘oude waar­ den’. Hendrik van Vianden, bisschop van Utrecht, onderkende de strategische positie van Oudewater en verleende het in 1265 stadsrechten. Eeuwen lang heeft het stadje tot (Zuid-)Holland behoord, maar in 1970 kwam het na een provinciale grenswijziging in Utrecht te liggen.
Door zijn ligging heeft Oudewater een belang­ rijke rol gespeeld in talrijke politieke en militaire conflicten — de oorlogen tussen de Hollandse graven en de bisschoppen van Utrecht, de Hoekse en Kabeljauwse twisten en de Tachtigjarige Oorlog. In de strijd met de Spanjaarden koos Oudewater de zijde van Willem van Oranje. Dat leidde tot een Spaanse belegering, waarbij maar liefst 10 000 man troepen werden ingezet. Oudewater kon daar slechts zo’n achthonderd verdedigers tegenover stel­ len. Op 7 augustus 1575 werd het stadje door de Spanjaarden bestormd en ingenomen. Een groot deel van Oudewater werd daarbij platgebrand en vele burgers vonden de dood. Na de wederopbouw, die ongeveer een kwart eeuw vergde, kon het nor­ male leven in Oudewater zich weer herstellen en brak er voor het stadje zelfs een periode van wel­ vaart aan. Het was vooral de touwfabricage die van

oudewater.png

Oudewater een belangrijk centrum maakte. In de omgeving werd hennep verbouwd, die in de stad op de markt werd gebracht en vervolgens tot touw en netten voor de koopvaardij en de visserij werd ver­ werkt. Aan de Markt en de Havenstraat staan nog steeds de indrukwekkende patriciërswoningen die aan deze bloeiperiode herinneren.
De vele bewaard gebleven trapgeveltjes, die in hoge mate het stadsbeeld van Oudewater bepalen, duiden erop dat het stadje zijn welvaart lange tijd heeft weten te behouden. Toen de functie van Oudewater als strategische vesting echter lang­ zamerhand begon af te nemen en er ook geen nieuwe industrieën meer kwamen, verzandde het
economische leven in de 18e en 19e eeuw.
Tegenwoordig is Oudewater een rustige provin­ ciestad, waarin veel van het verleden bewaard is ge­ bleven. Tot die historische bijzonderheden behoren o.m. de talrijke uithangborden en gevelstenen. Zo is er een kapper die de volgende spreuk voert: ‘lek en sit hier op den hoek en kan niet beeter wenschen, dan seeghen van den Heer, den ghunst van alle men- schen.’ Zulke spreuken komen we overal in Oude­ water tegen.
oudewater-2.png

-------------------------------*--------------------------------
Historische gevels in de Havenstraat te Oudewater, gezien vanuit de Romejnstraat.

oudewater-3.png

De hele binnenstad van Oudewater, met haar door de loop van de Linschoten bepaalde bochtige stratenplan, is als beschermd stadsgezicht aange­ wezen. Van de oude vestingwerken is helaas niet veel overgebleven. Na de opheffing van de oude Hollandse waterlinie in 1826 werden de verdedi­ gingswerken aan het stadsbestuur overgedragen en omstreeks 1850 werd een begin gemaakt met de ont­ manteling van de stad. De poorten werden afgebro­ ken, de wallen geslecht en de grachten gedempt. De Grote/Kleine Gracht en de voormalige Bleekers- gracht zijn de laatste herinneringen aan de oude ves­ ting. Het centrum komt echter nog vrijwel overeen met de stadsplattegrond zoals die in 1560 door Jacob van Deventer in kaart werd gebracht. Alleen aan de zuidzijde is het een en ander gewijzigd.
Het romantische stadje trekt tegenwoordig dui­ zenden toeristen, die een vleugje Hollandse historie komen opsnuiven en hier de eeuwen aan zich voor­ bij zien trekken.
doemwaardigheden^
@ Heksemvaag, Leeuweringerstraat 2. Gebouwd in 1595, op de plaats van een ouder bouwwerk dat in 1575 bij de ‘Spaanse furie’ was platgebrand. In de 17e en 18e eeuw (voor het laatst in 1773) wer­ den hier behalve goederen ook personen gewogen
die van hekserij waren beschuldigd (zie kadertekst op blz. 334). Ook nu nog kunnen bezoekers zich op de houten schalen laten wegen, waarna hun een cer­ tificaat wordt uitgereikt. Geopend van half april tot half september. Maandags gesloten. ® Arminius- huis, Markt-Oostzijde 14. Statig pand naast de Hek- senwaag, dat Arminiushuis wordt genoemd omdat op deze plaats eens het geboortehuis stond van de beroemde theoloog Arminius (1560-1609), wiens naam onverbrekelijk verbonden is met de gods­ diensttwisten tussen Remonstranten en Contra- Remonstranten tijdens het Twaalfjarig Bestand in de Tachtigjarige Oorlog. In de gevel een beeld van Vrouwe Fortuna. Niet te bezichtigen. ® Grote of St. Michaèlskerk, Noorder Kerkstraat. N.H.- Kerk­ gebouw uit de 14e eeuw. Driebeukige hallenkerk met een toren die van een opvallend zadeldak met wolfseinden is voorzien. Van mei t/m september iedere laatste zaterdag van de maand een torenbe­ klimming met uitleg van de beiaardier over het carillon. Kerk te bezichtigen. Oud-Katholieke Kerk, Leeuweringerstraat 12. Kerkgebouw uit de 18e eeuw, met o.m. een fraaie collectie zilverwerk in het interieur. Te bezichtigen (inl. vvv). ® Stadhuis, Vis- brug 1. Uit 1588 daterend gebouw, dat werd opge­ trokken met gebruikmaking van de resten van een voorganger. Mooie Renaissancegevel. In de trouw­ zaal een schilderij van de ‘Spaanse furie’ uit 1575. In 1887 werd het gebouw geheel vernieuwd, in 1968 brandde het af, thans is het weer gerestaureerd. Op de schoorsteen bevindt zich het aloude ooievaars­ nest. Het stadhuis is uitsluitend op aanvraag en alleen voor gezelschappen van binnen te bezich­ tigen. Standbeeld tegenover de Heksenwaag, voor­ stellend een boerenfamilie (zie blz. 204). Het beeld is een herinnering aan de bekende schrijver van streekromans Herman de Man, die lange tijd in Oudewater heeft gewoond. Monumentale panden. In de kern fraaie gevels o.a. aan Markt-Oostzijde, Havenstraat, Leeuweringerstraat.
oudewater-heksenwaag.png

De heksenwaag van Oudewater
Het kleine Waaggebouw van Oudewater, met zijn Renaissancegevel en zijn oude Waag, spreekt zeker tot de verbeelding. In een tijd waarin de meest absurde denkbeelden over de invloed van de duivel de ronde deden, beslisten waagschalen als deze over het leven van vele mensen.
In de late Middeleeuwen begon het idee post te vatten dat mensen hun ziel aan Satan konden verkopen, waar­ door zij in staat zouden zijn de grootste onheilen te ver­ oorzaken. Mensen die van zulke praktijken werden ver­ dacht, werden als tovenaars of tovenaressen aangeklaagd. (De term ‘heks’ kwam pas veel later in zwang.)
Het waren vooral de kerkelijke autoriteiten die dit soort verwerpelijke onzin verkondigd, onzin die echter grif werd geslikt door het grote publiek. Er verschenen verscheidene boeken en pamfletten over het verschijnsel ‘heks’, waarvan vooral de beruchte ‘Malleus malefica- rum’ of ‘Heksenhamer’ (1487) van twee door de paus aangestelde Duitse ‘inquisiteurs’, Hendrik Institoris en Jacobus Sprenger, veel succes had. Ook vooraanstaande hervormers als Luther, Calvijn en Zwingli namen deze
waandenkbeelden over.
Mensen die wegens hekserij werden veroordeeld, wachtten afgrijselijke straffen. Er wordt wel eens be­ weerd dat er in de 16e en 17e eeuw meer mensen als ge­ volg van heksenprocessen om het leven zijn gekomen dan er in oorlogen zijn gesneuveld of aan epidemische ziekten zijn overleden. De noordelijke Nederlanden kunnen er intussen prat op gaan dat hier al omstreeks 1600, een eeuw eerder dan in de rest van Europa, een einde is ge­ komen aan de terechtstelling van de vermeende beoefe­ naars van zwarte kunsten.
Een van de manieren om uit te maken of iemand een heks was, was het vaststellen van het gewicht van de ver­ dachte. Omdat Moeder Aarde namelijk niets met de volgelingen van Satan te maken zou willen hebben, stootte zij hen van zich af. Heksen waren dus gewichtloos en konden daarom ook vliegen. Vóór het tot een proces kwam, werden de verdachten dus gewogen. Alleen: wan­ neer ze toch een normaal menselijk gewicht bleken te heb­ ben, werden de waagmeesters veelal van fraude beschul­ digd en ook als satansgebroed verbrand. De uitkomst
van de wegingen lag daarom vaak al van tevoren vast - wie werd gewogen, werd bijna automatisch te licht bevon­ den.
Eén Waag deed echter aan die praktijken niet mee. Wie zich in de Waag van Oudewater liet wegen, kon erop rekenen dat hem of haar - de verdachten waren meestal oudere vrouwen — een certificaat werd uitgereikt met de verklaring dat zijn of haar ‘gewichte wei is accor­ derende met de natuurlijke proportiën des lichaams’. Van heinde en ver — vooral uit het buitenland — kwamen mensen die van hekserij dreigden 'te worden beschuldigd naar Oudewater om daar een bewijs van hun onschuld te verkrijgen. Waarom de Waagmeesters van Oudewater zoveel mensenlevens konden redden is nooit helemaal duidelijk geworden. Vast staat wel dat Oudewater van keizer Karei v een verklaring had gekregen waarin de aldaar gebruikte gewichten gegarandeerd betrouwbaar werden genoemd. Bovendien mocht bij Oudewater ieder­ een die dat wilde bij de wegingen komen kijken — een uitzonderlijke bepaling.
Hoe het ook zij, de burgers van Oudewater mogen zich erop beroemen dat hun voorouders vele onschuldige mensen voor een afschuwelijk lot hebben behoed.

----------------