Zeist

Aan het begin van de achttiende eeuw werd op een landgoed in Saksen het plaatsje Herrnhut gesticht, vanwaar een nieuwe, op het evangelie gerichte geloofsge meenschap zich vooral met de zending bezighield. De hernhutters, zoals ze sinds­ dien werden genoemd, waren geïnspireerd door het geloof van de Bohemer Jan Hus, die in 1415 door de hoeders van het 'ware geloof' als ketter werd verbrand, en door de eveneens 'onkatholieke' filosoof en pedagoog Jan Amos Comenius (1592-1670), die als laatste bisschop van de Boheems-Moravische Broe dergemeente in ballingschap moest toen Bohemen in 1648 katholiek werd. De hernhutters noemen zich tegenwoor dig Evangelische Broedergemeente en hebben opmerkelijk veel aanhang in Suriname, waar ze de grootste protestantse kerk zijn.
In Zeist zien we aan de N237, die hier de Utrechtseweg heet, ongelofelijke kasten van huizen staan, in grootte vergelijkbaar met de buitenplaatsen aan de Vecht. Op nummer 67 bijvoorbeeld het spierwitte Ma Retraite, een huis dat de directeur van bierbrouwerij De Amstel in 1896 liet bouwen op de plek van een vroegnegentiende-eeuwse buitenplaats. Architect Abraham Salm (1857-1915) ontwierp een Italiaans renaissancepalazzo met een loggia en twee hoekpaviljoens, en liet tuinarchitect Leonard Springer (1855-1940) een landschapspark aanleggen. Het dient tegenwoordig, in volle glorie met ook nog een fontein in de vijver, als kantoorgebouw.
Aan de zuidkant van het dorp, waar zich in het centrum op Het Rond tegenover een wat knullig raadhuis uit 1908 een foeilelijke dependance uit de jaren tachtig bevindt, staat de trots van het dorp, Slot Zeist. Het werd rond 1680 gebouwd voor een graaf van Nassau, naar een ontwerp van de man die niet veel later voor stadhouder Willem in paleis Het Loo zou bouwen, Jacob Roman (1640-1714). De Franse beeldhouwer, die in 1689 tot hofarchitect werd benoemd, werkte, net als op Het Loo, in Zeist samen met de dessinateur Daniël Marot (1661-1752), die de inrichting voor zijn rekening nam. Op deze manier lijkt Slot Zeist inderdaad op paleis Het Loo, en ook op het prachtige Huis De Voorst in de buurt van Zutphen, dat Roman in 1695 bouwde.
Toen Slot Zeist in 1745 verkocht werd aan de Amsterdamse koopman Cornelis Schellinger, liet hij aan weerszijden van de oprijlaan het Zuster- en Broederplein bouwen voor de hernhutters, de evangelische broedergemeenschap waarvan hij een vooraanstaand lid was. Aan die pleinen liggen nog altijd de achttiende-eeuwse huizen en het kerkgebouw voor de broeders en zusters van de geloofsgemeenschap.* 
Het slot zelf wordt door de gemeente Zeist in samenwerking met een plaatselijk hotel uitgebaat als locatie voor ‘vergaderingen, feesten en partijen in stijl’. De stijlkamers waar die bijeenkomsten plaatshebben, zijn in het weekend open voor een gegidst bezoek.
Mooi is het aan de noordoostkant van Zeist, waar de Woudenbergseweg naar het KNVB-sportcentrum leidt. Op dit terrein, waarvan het patserige entreegebouw niet erg uitnodigend is, bevindt zich een aantal mooie, modernistisch vormgegeven paviljoens. Ze zijn rond 1960 gebouwd naar ontwerpen van het bureau van Hugh Maaskant (1907-1977), en vooral het businesscentrum (met de glazen stenen) en het trainingscentrum (met de betonnen spanten) zijn goede voorbeelden van de vaak ten onrechte verguisde architectuur van die tijd.