Zeeland Op Zuid-Beveland, 1 km ten oosten van Goes, nr. 7 op de kaart
Het is een plezierige ervaring om vanuit de Goese nieuwbouwwijken geheel onverwacht op het ro mantische Marktveld van Kloetinge te stuiten, een dorp dat al bijna aan de stad is vastgegroeid. We staan op een van de mooiste pleinen van Zeeland.
Aan de voet van de imposante laatmiddeleeuwse kerk zien we de ‘kerkring’, met de kleine statige dorpshuizen en de schilderachtige dorpsvijver die hier ‘vaete’ wordt genoemd en vroeger diende als drinkplaats voor de paarden en als brandvijver.
Zulke vijvers treffen we ook in andere oude dorpen op Zuid-Beveland aan, maar de vaete van Kloetinge is heel bijzonder, vooral door de zware linden die er omheen staan.
Heel apart zijn ook de drie lindenlaantjes die naar de kerk lopen. Bij de inzegening van een ker kelijk huwelijk neemt het bruidspaar altijd het laan
tje tegenover de Nieuwstraat, om bij de zijingang van de kerk de predikant op te halen, die de bruid en bruidegom dan vóórgaat door het aansluitende laantje naar de hoofdingang van de kerk.
De kerk is in de jaren zestig grondig gerestau reerd, maar wie vóór die tijd naar de toren omhoog keek, kon duidelijk zien dat de spits een beetje scheef stond. Volgens de overlevering zou die spits uit het lood zijn geslagen toen de bouwmeester van de kerk zich uit woede en teleurstelling aan het kruis van de toren verhing, omdat hij had gehoord dat de toren van Kapelle precies één meter hoger was!
Het is geen wonder dat de kern van Kloetinge met de nog bijzonder gave kerkring een beschermd dorpsgezicht is. De Zeeuwse kerkringdorpen lijken enigszins op Noordnederlandse terpdorpen. Ook hier liggen de huizen namelijk op een natuurlijke of
212
KLOETINGE
kunstmatige hoogte rondom de kerk gegroepeerd.
Kloetinge is ontstaan rond het jaar 1000 in het schorren- en krekengebied van de Scheldedelta.
De oorspronkelijke naam Clo(e)tinge is waar schijnlijk afgeleid van de persoonsnaam Chlodowig of Clotho. De dorpsbewoners waren dus afstamme lingen van Clotho en werden derhalve Clotingërs of Kloetingers genoemd. In de 10de eeuw vormde het gebied rondom Kloetinge vermoedelijk de uiterste grens van het graafschap Holland.
Eeuwenlang was Kloetinge een ambachtsheerlijk heid, en nog steeds houdt de ambachtsvrouwe van Kloetinge zo nu en dan verblijf op het zogenaamde Jachthuis. Zo wordt de band tussen de Kloetingers en hun ambachtsheren en -vrouwen traditioneel in stand gehouden.
Een andere traditie in Kloetinge is het hand- boogschieten. Het dorp telt twee handboogschutte-
Een beroemde Kloetinger: Buys Ballot Op de hoek van het Marktveld in Kloetinge staat het geboortehuis van Christophorus Henricus Diderieus Bups Ballot, de bekendste zoon van dit Zeeuwse plaatsje. Hij werd er geboren op 10 oktober 1817, een datum die we nog terugvinden op de gedenksteen in de zijgevel van het huis. Daarboven bevindt zich een bron zen portret van deze vermaarde Nederlandse natuur kundige.
De verdiensten van Buys Ballot liggen voornamelijk op meteorologisch terrein. In 1847 werd hij hoogleraar in de wiskunde aan de universiteit van Utrecht. Zeven jaar later richtte hij daar bet (Koninklijk) Neder lands Meteorologisch Instituut op. De nodige regerings steun voor dit project verkreeg hij door te wijzen op het belang van weerkundige voorspellingen voor de scheep vaart. In die tijd werd er immers nog met zeilschepen gevaren, en voorspellingen over windrichtingen en wind kracht konden daarbij vangroot nut zijn.
Al snel publiceerde Buys Ballot weerkaarten van zeer uiteenlopende gebieden. Hij hield nauw contact met collega’s in het buitenland, en zijn intensieve onder zoekingen naar het onderlinge verband tussen de ver schillende weersverschijnselen leidden in 1857 tot de formulering van zijn beroemde wet. Die stelt dat ten opzichte van een waarnemer die op het noordelijk half rond op de grond staat en de wind in de rug heeft, de lage druk zich links vóór bevindt en de hoge druk rechts achter. Op het zuidelijk halfrond beeft diezelfde waarnemer, ook met de wind in de rug, de lage druk rechts vóór en de hoge druk links achter.
Wij vinden het tegenwoordig heel gewoon dat er over al ter wereld gelijktijdig weerkaarten worden samen gesteld om zo tot min of meer betrouwbare voorspel lingen te kunnen komen, maar het is Buys Ballot ge weest die deze manier van werken heeft geïntroduceerd, en nog steeds vormt zijn wet het fundament voor elke weersverwachting.
rijen, waarvan ‘de Batavieren’ hun oude sport nog daadwerkelijk beoefenen. De andere schutterij, het St.-Sebastiaans- of Handbooggilde, is in feite een gezelligheidsvereniging geworden. Het gilde telt precies vierentwintig leden, waaronder de hoofd man en twee dekenen. Nieuwe leden worden door het bestuur voorgedragen en door de ambachts vrouwe benoemd. Overleden gildebroeders en -zusters worden traditiegetrouw door de andere gildeleden, gekleed in zwarte mantels en met zwarte hoeden getooid, ten grave gedragen. Op de begraafplaats gaat het gilde dan de stoet vooraf en brengt de kist op een berrie naar het graf. De in komsten van het gilde komen uit de pacht van en kele landerijen en het windrecht van de molenaar. -------------------------------*--------------------------------
Huizen aan de rustieke ‘vaete’ (vijver) op het Marktveld van Kloetinge.
NOG FOTO MAKEN ZELF
Zie de kleurentekening op voorgaande bladzijden. ® N.H.-Kerk, Geertesplein 1. Indrukwekkende kerk met vroeg- en laatgotische delen en een hoge toren. Het oudste gedeelte is de kapel aan de noordkant van het koor, die uit het midden van de 13e eeuw dateert. Het koor zelf is wat jonger en vertoont in allerlei details veel overeenkomst met dat van de kerk in Kapelle. Het 15e-eeuwse schip was in aanleg driebeukig, maar werd later tot één beuk samengetrokken. De toren werd in 1494 voltooid en kreeg een peervormige spits. In 1955 werd begonnen aan een restauratie van de kerktoren, en van 1965-1974 werd ook de rest van de kerk gerestaureerd. De preekstoel dateert uit 1604, het doophek is iets jonger. Het orgel
stamt uit het eind van de 19e eeuw. De kerk is te bezichtigen na voorafgaand overleg (inl. vvv Goes). @ Aan de voet van de kerk bevindt zich een karakteristieke vaete, een vijver die vroeger vermoedelijk als drinkplaats voor de paarden en als brandvijver werd gebruikt (zie ook de foto op blz. 212—213). Gevelsteen in het pand Marktveld 20, het geboortehuis van de vermaarde meteoro loog en natuurkundige Buys Ballot, de eerste directeur van het KNMI. Korenmolen, Kapelseweg
11. Fraaie stenen stellingmolen uit 1704, gelegen op een molenberg, iets ten oosten van de dorps kern. Niet te bezichtigen. Monumentale panden, aan Marktveld en Jachthuisstraat 18e- en 19e-eeuwse huizen.
Kloetinge heeft ooit een kasteel gehad, dat ten noordoosten van het huidige dorp lag. Het dateer de vermoedelijk uit het einde van de 13e eeuw. Uit de stukken blijkt dat heer Dirk van Kloetinge zijn ‘versterkte huis’ in 1356 aan graaf Willem v van Holland opdroeg. Het kasteel is vier eeuwen lang door de heren en vrouwen van Kloetinge be woond, tot het in het begin van de 18e eeuw in verval raakte en werd afgebroken. Helaas zijn er van het kasteel van Kloetinge geen afbeeldingen bewaard gebleven, zodat we geen idee hebben hoe het er precies heeft uitgezien. De plaats waar het gebouw eens heeft gestaan valt echter onder de be scherming van Monumentenzorg en mogelijk zal er door oudheidkundig bodemonderzoek ooit eens wat meer over deze burcht bekend worden.
Zoals zoveel Nederlandse dorpen heeft ook Kloetinge te lijden gehad van het geweld uit de Tachtigjarige Oorlog. In de jaren 1574-1576 werd
het dorp tweemaal door de geuzen platgebrand. De Spanjaarden hadden in het noorden van het dorp, aan de toenmalige zeedijk, een militaire wacht, die ‘de Wacht op Mannee’ werd genoemd. Het open baar bestuur moest toen ‘soldatenvrouwen’ bekosti gen, die de huishouding voor het Spaanse garni zoen moesten doen.
In de Franse tijd lieten de Kloetingers duidelijk blijken dat ze weinig op hadden met de revolutio naire ideeën van de bezetters. Een in 1799 opge richte Vrijheidsboom werd op een nacht omverge- haald en in vijf stukken gezaagd. Toen er van de Fransen een nieuw bestuur moest worden gekozen, verklaarden de vergaderde inwoners zich unaniem voor handhaving van de zittende magistratuur.
Dit alles ligt echter gelukkig in een ver verleden en tegenwoordig is Kloetinge een rustig forensen dorp, waar de sfeer van het oude Zeeland nog voortleeft op het Marktveld en het Geertesplein.