Brielle
Zuid-Holland Op Voorne, aan de Brielse Maas, 25 km ten westen van Botterdam, nr. 3 op de kaart
Van welke kant men Brielle ook nadert, het sil houet van de stad wordt bepaald door de gracht en de beplante wallen, waarachter de markante toren van de St.-Catharijnekerk boven de huizen oprijst.
68 BREDA > Ginneken
Brielle of Den Briel was in de 13e eeuw als dijk- nederzetting ontstaan op de plaats waar de in 1470 afgedamde Goote zich met de Maas verenigde. Het bestond uit de samengevoegde kernen Brielle en Maarland, gescheiden door een polderweg, de hui dige Langestraat. In 1338 werd het geheel om muurd. Binnen de op een enkele ravelijn na com plete omwalling uit de 18e eeuw zijn nog grote de len van de middeleeuwse stadsstructuur bewaard gebleven.
In de 16e en het begin van de 17e eeuw was Brielle een bloeiende stad en het centrum van han del, visserij en nijverheid op het eiland Voorne.
Daarna begon de economie in Brielle echter te stagneren. Ten slotte verloor de stad zijn haven-ndanks het kanon is het Wellerondom van Brielle een vriendelijk pleintje. De pomp dateert van 1590.
------------ *------------
functie door het verzanden van de Maas, het gra ven van het Voorns Kanaal en de aanleg van de Nieuwe Waterweg. Nieuwe impulsen kreeg de stad weer in onze dagen, door de aanleg van Europoort en het Botlekgebied, en de afdamming van de Brielse Maas.
Wandelend door het oude centrum komt men ogen tekort om alle bezienswaardigheden in zich op te nemen. Het zijn niet alleen de grote monumen ten, zoals de indrukwekkende Grote of St.- Catharijnekerk en het stadhuis, die de aandacht trekken. Juist de kleine details roepen herinnerin gen op aan het leven van vroeger. Voorbeelden hiervan zijn de talloze gevelstenen, maar ook de woorden die in het wegdek van de Markt geschre ven staan. Deze herdenken het aldaar op 9 oktober 1628 aan Maertgen Willemsdochter voltrokken doodvonnis. Ze had acht huwelijken achter de rug en had vijf echtgenoten en acht van haar kinderen omgebracht. In haar doodsangst op de brandstapel had ze herhaaldelijk de woorden uitgeschreeuwd die nu als afschrikwekkend voorbeeld in het plavei sel staan gemetseld: ‘Nyet sonder Godt’. Humoris tisch is de gevelsteen op de hoek van de Vrouwen- hoflaan. Hier stond vroeger een begijnenhofje, dat op zeker moment te klein bleek, getuige het na een verbouwing aangebrachte opschrift ‘Dit huis werd vergroot met twee oude vrouwen’. Op nr. 11 in de Voorstraat herinnert de gevelsteen met kabeljauw aan de Kabeljauwse Twisten. Voorstraat 80 is het voormalige Geuzengesticht, met in de gevel een
levensgrote watergeus. In de muts is uitdagend de halve maan afgebeeld, het zinnebeeld der geuzen: ‘Liever Turks dan paaps’. Ook vindt men in Brielle talloze herinneringen aan bekende zonen van de stad: in de hal van het stadhuis een kanon van het schip waarmee Witte de With in de Sont ten onder ging, in de Voorstraat op nr. 45 het woonhuis van Maerten Harpertsz. Tromp, in de Grote Kerk het grafmonument van admiraal Philippus van Al- monde en in de Voorstraat een memoriesteen voor de jongensboekenschrijver en gemeentearchivaris Johan H. Been.
De al terloops vermelde afdamming van de Brielse Maas heeft op recreatief gebied Brielle weer tot een toonaangevende plaats gemaakt. Zeilers, waterskiërs en zwemmers kunnen overal hun hart ophalen, hengelaars vissen er op forel, die daar is uitgezet, voor automobilisten zijn er aan de noord zijde van het watersportgebied voldoende parkeer terreinen aangelegd en de wandelaar kan er vrijwel overal gaan en staan waar hij wil.
bezienswaardigheden^
Grote of St.-Catharijnekerk, St.-Catharijneplein 1.
Groots opgezette kerk, maar onafgemaakt, met in gebouwde toren. Aan de huidige toren werd in 1462 begonnen, evenals aan het driebeukige schip.
De oudste klok dateert uit 1482. Het in 1660 door de gebroeders Hemony gegoten carillon werd in later tijd aangevuld tot 48 klokken. Enige malen gerestaureerd. De toren, van natuursteen, zou oor spronkelijk hoger worden, wat o.a. te zien is aan de zware overhoekse bogen onder het gewelf van de bovenste verdieping. In het interieur beeldhouw-
69
BRIELLE
werk op de draagstenen van de gewelfribben van de zijbeuken, marmeren graftombe en verder ook veel grafzerken in vloer en kapellen; aan de muur gildeborden. Op de glas-in-loodramen afbeeldingen van historische gebeurtenissen in Brielle. Te be zichtigen van april—medio juni, behalve op zondag en woensdag. Kleine of St.-Jacobs kerk, Voorstraat 86.
Eenbeukig gebouw met ingebouwde toren, eind 15e eeuw; 17e-eeuwse wijzerplaten. Stadhuis, Markt
1. Oorspronkelijk 14e-eeuws, maar in 1792 voor zien van zandstenen voorgevel in Lodewijk xvi- stijl. In 1955 gerestaureerd. Na afspraak te bezichti gen. Hoofdwacht, Markt 7. Deftig gebouw uit 1789, eveneens in Lodewijk xvi-stijl. Nu marechaussee kazerne. Trompmuseum, Venkelstraat 1-3. Voorma lige stadsgevangenis (tot 1873) en Waag, uit 1623.
Historisch museum van Brielle en omgeving; tevens folklore van Voorne-Putten en Rozenburg.
Dagelijks te bezichtigen, behalve op zondag. Asyl voor Zeelieden, Asylplein. In 1872 door C. Outs- hoorn gebouwd. Rustiek plein, vroeger het Maar- landse Kerkhof geheten. Noordpoort, aan de Noord zijde. Alleen nog fundamenten van de door de geu zen in 1572 gerammeide poort. Kaaipoort, aan de Oostzijde. Uit de 18e eeuw; fraai gerestaureerd.
Monumentale panden en gevelstenen, in het gehele oude centrum, o.a. Voorstraat, Nieuwstraat, Lijnbaan, Maarland Noord- en Zuidzijde, Nobelstraat, Lange- straat, Venkelstraat, Markt en Wellerondom.
Op 1 april verloor Alva zijn bril Dit kinderrijmpje herinnert nog altijd aan de bezetting van Brielle door de Watergeuzen. Tot 1572 hadden ze in de Engelse haven Dover gastvrijheid genoten. Ko ningin Elizabeth wilde echter de vriendschap van de Spaanse koning Philips niet verliezen en sloot haar ha vens voor de geuzenvloot. Eind maart zeilde deze rich ting Emden, maar dreef door een zware noordwester- storm af tot voor Den Briel. Bevelhebber was Lumey, geassisteerd door zijn vice-admiraal Bloys van Treslong een Briellenaar. Lumey besloot, nu ze hier toch waren, Brielle in te nemen, te plunderen en plat te branden.
Vanuit Brielle had de veerman Coppelstock met zijn geoefende blik de vlootbewegingen op de Maas vlakte in de gaten gekregen. Uit nieuwsgierigheid roei de hij naar de schepen toe. Toen pas zag hij dat het de geuzenvloot was. Hij werd aan boord gehesen en door de admiraal verhoord. Coppelstock vertelde dat er op dat moment geen Spaanse bezetting was en de inname dus weinig moeite zou kosten. Ook wist hij, samen met Bloys van Treslong Lumey van zijn plannen tot plun dering af te brengen. Brielle zou het eerste steunpunt voor de Prins van Oranje worden.
Coppelstock werd als onderhandelaar naar de stad gezonden, met als bewijsstuk de zegelring van Bloys van Treslong bij zich. De vroedschap was weinig verheugd over de boodschap van Coppelstock, die de sterkte van de vloot zwaar overdreef maar ook garandeerde dat er niet zou worden geplunderd. Gezien de reputatie van de watergeuzen als kapers en brandstichters was de aar zeling van het stadsbestuur niet verwonderlijk. Rijke lieden vluchtten ijlings met hun kostbaarheden door de Zuidpoort, maar werden door de geuzen opgevangen.
Nog tijdens de langdurige beraadslagingen rammeiden de geuzen met scheepsmasten de Noordpoort. Men koos eieren voor zijn geld en de stad werd overgegeven.
Brielle was ‘Eersteling der Vrijheid’ of ‘Libertatis Primitiae’, zoals nog op de gevel van het stadhuis staat.
Er viel die dag slechts e'e'n slachtoffer: de geus Hans Onversaegt, die zijn laatste rustplaats in de Grote Kerk vond.