125b- monum. fabriek kleding
297e - monumentale herberg
Kerk
Monumentale kerk
----
Aalten
en Bredevoort
Gelderland
In de Achterhoek, ca. 9 km ten zuidwesten van Winterswijk, resp. nrs. 1 en 6 op de kaart
Regelmatig komen mensen uit het gehele land, maar ook uit het buitenland naar het gemeente archief van Aalten. Ze hebben ontdekt dat ze de naam van een Aaltense boerderij dragen (Rensink, Luiten, Stapelkamp) en willen meer over hun voor ouders te weten komen. Vooral de Amerikanen zijn onder de indruk als ze een bezoek brengen aan de boerderij waarin hun geëmigreerde voorouders hebben gewoond. Vrijwel alle boerderijen, zeker de wat oudere, dragen hier namen die nog uit de Middeleeuwen stammen.
Het waren de middeleeuwse boeren, de bewo ners van de buurtschappen Dale, Barlo, Lintelo, IJzerlo, Haart en Heurne die zorgden dat in Aalten een kerk werd gebouwd en dat er een markt kwam.
Aan hen heeft het dorp Aalten zijn ontstaan te dan ken.
Het dorp ligt op een heuvelrug die van oost naar west doorsneden wordt door het stroomdal van de Slinge. De beek dankt zijn naam aan zijn slingeren de loop door het landschap.
Wie van de zuidzijde naar het centrum wil ko men moet een behoorlijke helling nemen. De kerk op de markt ligt 10 m hoger dan de Slinge. Het rechthoekige plein ademt nog de rust van de 19e
eeuw. Dat zal gelukkig nog lang zo blijven, want de markt met de directe omgeving is tot beschermd dorpsgezicht verklaard. De meeste huizen hebben hier nog hun 19e-eeuwse karakter bewaard. Wie nauwlettend kijkt ziet hier en daar zelfs nog huizen met een gedeeltelijk houten achtergevel. De Freriksschure achter het Frerikshuus geeft een goed beeld van hoe Aalten er enige eeuwen geleden uit zag. De oude Hervormde Kerk sluit het plein aan de zuidzijde af.
Het zijn de buurtschappen in het buitengebied die de oppervlakte van Aalten grotendeels beslaan.
Tot op de dag van vandaag zijn de taal en de ge bruiken van die buurtschappen ook die van het dorp. Men heeft zijn eigen spreektaal, waarbij als vuistregel geldt: Tj mot zo lang plat praoten at se ow nog verstaon kont’. Het is mooi dat men zijn eigen spreektaal op deze manier ‘aan banden legt’.
In de buurtschappen kent men nog de ‘naober- schap’, die tot doel heeft elkaar in tijd van nood te helpen. Maar men mag natuurlijk ook de feesten van de ‘naober’ meevieren.
Op ca. 2 km ten oosten van Aalten ligt de oude vesting Bredevoort, die sinds 1818 tot de gemeente Aalten behoort. Zij is gegroeid bij de burcht die hier in de 12e eeuw is gebouwd ter beheersing van een doorgang door de moerassen die er toen lagen.
Het kasteel en een groot deel van de vesting wer den in 1646 verwoest door een blikseminslag in de kruittoren. Het kasteel werd niet meer herbouwd, maar de vesting bleef nog ruim een eeuw van groot strategisch belang. De wallen zijn bijna geheel afge graven. Alleen de molen die op de wal is gebouwd laat zien hoe imposant de verdedigingswerken zijn geweest. De grachten zijn nog gedeeltelijk aanwe zig. De kleine en dicht op elkaar staande huisjes la ten zien hoe men vroeger moest woekeren met de ruimte binnen de vestingwallen.
De markt van Aalten ademt nog een ouderwetse rust. Op de achtergrond de 15 e-eeuwse Hervormde kerk.
In vroeger eeuwen was het meest oostelijke deel van Gelderland zo omgeven door moerassen, dat het moeilijk bereikbaar was. Enkele handelswegen doorkruisten het gebied via hogere zandruggen.
Wij vinden deze wegen hier en daar nog terug: Landstraat, Koningsweg, Deventerweg, Romie- nendiek. Laatstgenoemde weg, die oostelijk om Aalten loopt, was oorspronkelijk waarschijnlijk een Romeinse heerweg. Hierover trokken later Duitse kooplui, de Hessen, via Aalten verder landin waarts. Aan hun handel heeft het dorp veel van zijn bloei in de vorige eeuw te danken gehad. De Hes senweg loopt door het landgoed ’t Walfort, met de gelijknamige havezate uit de 14e eeuw. Hier wer den vroeger veemgerichten gehouden. De plaatse lijke vrijschepenen velden hier hun vonnissen over misdadigers (zie kadertekst).
Het is goed wandelen in de omgeving van Aal ten. Het landschap toont veel afwisseling: bossen, weilanden, akkers, beken en oude boerderijen. Bo vendien is er een aantal vrij toegankelijke landgoe deren en natuurreservaten waarover de vvv kan inlichten. ’s Zomers valt er in Aalten veel te beleven. In juni is er een schaapscheerdersfeest en in juli wor den er z.g. Aaltendagen gehouden, met o.a. een braderie en activiteiten voor kinderen. In juli of augustus viert men er boerenbruiloften, waarbij ‘De Klepperklumpkes van ’t Walfort’ volksdansen uit voeren. In Bredevoort vinden in juli de z.g.
Oud-Achterhoekse Marktdagen plaats, waarop oude ambachten en klederdrachten worden ge toond. In september kan men, eveneens in Brede voort, ’s avonds genieten van een luisterrijk schouwspel: gondelvaarten met verlichte bootjes op de gracht.
Bezienswaardigheden
Hervormde Kerk, Markt. In aanleg 15e-eeuwse kerk met 12e-eeuwse toren. Te bezichtigen na afspraak met de koster. Watertoren, Ringweg. Hoogte 69 m boven NAP. Te beklimmen van half juni tot half aug. (inl. bij vvv). Prachtig uitzicht over de omge ving; bij mooi weer zelfs tot ver in Duitsland. Oud heidkamer Aalten, gevestigd in het Frerikshuus, Markt 14. Archeologische vondsten, wapens, kle derdrachten, huishoudelijke voorwerpen, am- bachts- en landbouwgereedschappen, weefkamer, koperslagerij, voorwerpen m.b.t. pijpenfabricage.
Te bezichtigen. De Freriksschure, achter het museum. Oude Saksische boerenhoeve met houten voorgevel. Interieur niet te bezichtigen. Boerderij Eskes, Walfortlaan 3. Goed bewaarde Saksische boerenhoeve met vakwerk en houten topgevel.
Interieur niet te bezichtigen. Boerderij De Pol, Pol straat. Voormalige havezate, waar door de schou ten recht werd gesproken. Interieur niet te bezich tigen. Havezate ’t Walfort, aan de oude weg van Aalten naar Winterswijk. Gedeeltelijk in gebruik als boerderij. Interieur niet te bezichtigen. Westing Bredevoort: begroeide bastions, stadsgracht, vak- werkhuizen, korenmolen ‘De Prins van Oranje’ (1872) op stadswal (te bezichtigen).
De schrik van Aalten
Een hoofdrol in de veemgerichten speelde lange tijd Be rend de Dücker, burgemeester van Bocholt. Hij werd gevreesd om zijn strengheid, want vaak betekende zijn vonnis de dood aan de galg. Lange tijd hebben onge hoorzame kinderen in Aalten en omgeving te horen ge kregen: ‘Mot ik dan den Dücker halen?.
De veroordeelde had één kleine kans aan de dood te ontsnappen. Als de strop (gemaakt van wilgetenen) tijdens de uitvoering van het vonnis brak, was hij vrij.
Een verhaal, afkomstig uit Bredevoort, wil dat een ter dood veroordeelde rustig zijn pijpje rookte toen hij naar de galg werd geleid. Hij legde die bij de paal neer en klom het schavot op. De beul begon zijn werk, maar de strop brak. De veroordeelde kwam weer op de bega ne grond, pakte zijn pijpje en zei: ‘Daor was mij de piepe zowat ovver uut e gaone’. Wanneer vroeger iemand in Aalten was overleden zei men ook weleens: ‘Die man is er de pijp ook bij uitgegaan’.