Buren
Gelderland In de Betuwe, ca. 5 km ten westen van Tiel, nr. 8 op de kaart
In het Betuwse land, tussen Culemborg en Tiel, ligt het miniatuurstadje Buren. Hier trouwde in 1551 Willem van Oranje met Anna van Egmond, gravin van Buren. Het huwelijk werd ingezegend door de bisschop van Keulen. Men weet niet of de plechtig heid in de kerk of op het kasteel heeft plaatsgevon den. Door dit huwelijk kwam het graafschap Buren aan het Huis van Oranje. Koningin Wilhelmina reisde vaak incognito onder de titel ‘gravin van Buren’.
Bij het kasteel - waarvan nauwelijks iets is over gebleven — is het stadje Buren opgekomen. Ver scholen achter zijn grotendeels gaaf gebleven wal len koestert het een groot aantal fraai gerestaureer de eeuwenoude huizen. Wie door het stadje wan delt begrijpt waarom het in zijn geheel als be schermd stadsgezicht is aangewezen. De gemeente voert duidelijk een actief beleid om tot restauratie van alle oude panden binnen de wallen te komen.
Aangekomen op de markt waant men zich eeuwen terug. Daar staat de driebeukige laatgoti sche kerk met haar stoere toren. Aan haar voet zien we de oude Waag, een houten zuilengalerij die uit het begin van de vorige eeuw dateert. Ernaast staat de grote stadspomp, met een Latijns opschrift dat
betekent: ‘Als de vlammen hoog opslaan ben ik de burgerij tot troost’. Dat doet denken aan de grote branden die vroeger een dorp of stad compleet in de as legden. We zien er ook het stadhuis, een voornaam herenhuis met hoge stoep en een fraaie deuromlijsting in Lodewijk xiv-stijl.
Maar het mooiste juweel van Buren is misschien wel het Koninklijk Weeshuis dat Maria van Oranje, Willems dochter, in 1613 heeft laten bouwen ‘om daer in gestadigh d’arme weese te geven alimenta tie’, zoals boven de hoofdingang te lezen staat. Het is een van de gaafst bewaarde Renaissancehuizen die ons land kent. Het heeft een monumentale toe gangspoort die met drie sierlijke beelden wordt bekroond, vöorstellende geloof, hoop en liefde.
Van het voormalige weeshuis zijn de regentenka mer en de entreehal in hun oorspronkelijke staat bewaard gebleven. Eén vertrek bevat herinnerin gen aan het oude weeshuis, aan Buren in vroeger tijd en aan de eeuwenoude band die Buren met het Huis van Oranje heeft. Sinds 1972 is het Museum van de Koninklijke Marechaussee in het weeshuis gevestigd.
Een prachtig staaltje van restauratiekunst verto nen de tegen de wallen gebouwde muurhuizen in de Kniphoek. In deze buurt woonden vroeger de armen. Ze schijnen last van vlooien te hebben ge had want de naam van de buurt slaat op het dood- knijpen van dit ongedierte.
De lotgevallen van Buren waren natuurlijk nauw verbonden met de gebeurtenissen op het kasteel. In de loop van de 14e eeuw wisten de heren van Bu ren bepaalde privileges te verwerven en in 1395 kreeg Buren het ‘poortrecht’, op grond waarvan het zich stad mocht noemen en zich met wallen en grachten mocht omringen. Aan de oost- en zuid zijde bestond al een natuurlijke verdedigingslinie, het riviertje de Korne. De andere zijden werden
van grachten voorzien. Er kwamen twee stads poorten, waarvan alleen de Culemborgse Poort overeind is gebleven. In 1961 is zij gerestaureerd. In deze poort en in de daaraan grenzende muurhuizen is het Boerenwagenmuseum ondergebracht. Men ziet o.m. boerenwagens uit de vorige en deze eeuw, beschilderingen en houtsnijwerken op boeren wagens van het Gelders rivierengebied. Ook is er een werkplaats van een wagenmaker en een smid.
78
BUREN
In de Tachtigjarige Oorlog werd Buren door de Spanjaarden ingenomen (1575). Ze hebben zowel aan het kasteel als aan de stad grote schade toege bracht. Een groot deel van Buren ging toen in vlammen op. In het rampjaar 1672 namen de Fran sen bezit van het stadje.
Het kasteel heeft Buren wel enige welvaart bezorgd, maar door zijn excentrische ligging is het toch nooit tot een grote stad uitgegroeid. De Kor- ne vormde geen belangrijke aanvoerroute en Buren lag ook niet op een kruising van grote handelswe- gen. Geleidelijk werd Buren steeds minder belang rijk toen het kasteel niet meer door graven van Buren werd bewoond. In 1804 gaf de regering van de Bataafse Republiek toestemming het kasteel voor de sloop te verkopen. Uit de laatste brokstuk ken is een klein monument opgesteld, dat we aan treffen in het stadsplantsoen, aangelegd op de wal len van het voormalige kasteel. Daar vlakbij, waar nu een voetbalveld ligt, heeft het kasteel van Buren gestaan.
Al tien jaar houdt men in Buren de traditie van een jaarmarkt (tweede zaterdag in mei) in ere. Dan zijn er allerlei antieke spullen en oude ambachten te bewonderen. De restauratie van de kerk is ten dele uit de opbrengsten van jaarmarkten gefinancierd.
Een wandeling over de stadswallen met hun sta- -------------------------------*--------------------------------
De bomen langs de stadsmuur van Buren lijken in hoogte te concurreren met de toren van de kerk.
tige notebomen is zeer de moeite waard. Hoog bo ven die bomen steekt de korenmolen ‘Prins van Oranje’ zijn wieken uit. Hij is in de 18e eeuw op de wal gebouwd en men kan hem op gezette tijden bezichtigen. Vanaf de wallen heeft men een weids uitzicht over het Zoelense Veld en op de Korne.
dte^enswaardigbedetu
© Koninklijk Weeshuis, Weeshuiswal 9. Goed be waard Renaissancegebouw, voornaamste 17e- eeuwse monument van het stadje. Van interieur zijn regentenkamer en entreehal nog in oorspron kelijke staat. Het gebouw huisvest het Museum der Koninklijke Marechaussee, waarin een beeld wordt gegeven van de geschiedenis van de koninklijke ma rechaussee, het voormalige korps politietroepen, de voormalige rijks- en gemeenteveldwacht, de voor oorlogse gemeentepolitie en de huidige rijks- en ge meentepolitie. © Culemborgse Poort, aan westzijde van stadje. Huisvest het Boerenwagenmuseum, dat ook van de aangrenzende muurhuizen gebruik maakt. © N.H.-Kerk, Markt 2. Gerestaureerde, in aanleg 14e-eeuwse laatgotische kerk met markante toren.
Waag, aan de voet van de N.H.-Kerk. Open, hou ten 19e-eeuwse galerij. © Korenmolen ‘Prins van Oranje’, Molenwal 6. Stellingmolen uit 1716. Op be paalde tijden te bezichtigen. Voorts Verdedigingswer ken, met name de 16e- en 17e-eeuwse omwalling, en talrijke woonhuizen o.m. in de Rodeheldenstraat, Voorstraat, Herenstraat, Kerkstraat en Peperstraat.