Raren, gemeente Vaals, Vakwerkhuizen
in mooie omgeving.
Vaals
en Raren
Limburg Uiterste zuidoosthoek van Limburg, resp. nr. 27 en 19 op de kaart
Vaals is een typische grensgemeente, die zijn karakter geheel aan zijn ligging ontleent. Het is een dorp, maar de kom ervan maakt een steedse indruk door de brede straten met hun vele grote zakenpanden. Zoals in de meeste grenssteden doet de rechte straatweg die naar de grenspost leidt wat rommelig aan. Deze weg, de Maastrichterlaan, werd in 1825 voltooid en ontnam de vroegere kern zijn centrumfunctie. Het beschermde dorpsgezicht van Vaals omvat hoofdzakelijk de oude kern, in de Middeleeuwen ontstaan aan de oude weg Maastricht-Aken en een afsplitsing daarvan. De naam van het dorp werd in 1041 als Vals vermeld. Waarschijnlijk is hij afgeleid van vallis - dalen, wat duidt op een oorspronkelijk Romaans sprekende bevolking.
Middenin de oude kern staat de 13e-eeuwse breukstenen St.-Petrustoren, een restant van de voormalige parochiekerk. Tegen de noordzijde hiervan bouwden de protestanten in 1671 hun Ne- derlands-Hervormde kerk; de rooms-katholieken deden dat in 1752 tegen de oostkant. In 1968 werd laatstgenoemde echter weer afgebroken. De hoogteverschillen ter plaatse worden opvallend gemarkeerd door de Nederlands-Hervormde pastorie achter de kerk. Dit statige gebouw dateert uit 1717. De St.-Pauluskerk werd in 1892 in neogotische stijl eveneens in de Kerkstraat gebouwd.
De godsdienstige woelingen in de 16e en 17e eeuw hebben nog meer sporen in Vaals achtergelaten, zoals de thans tot woonhuizen verbouwde Franse of Waalse Kerk. Deze werd in 1665 door Hugenoten gebouwd. Rond 1540 hadden deze Franse protestanten in Aken een toevluchtsoord gevonden. Toen deze stad echter in 1614 door de Spanjaard Spinola werd ingenomen, begon de uittocht naar Vaals. Hier zwaaide de Staten-Generaal
de scepter en waren het juist de rooms-katholieken, die onderdrukt werden. De toren van de vroegere kerk is reeds lang verdwenen en alleen het spitse dak en de bazuinengel aan de oostzijde herinneren nog aan de vroegere bestemming.
Tot de naar Vaals gevluchte protestanten behoorde een aantal zakenlieden die er de lakenindustrie vestigden. Mede hierdoor kwam het dorp in de 18e eeuw tot grote bloei. Aan deze tijd herinneren enkele gebouwen aan het Von Clermont- plein, zoals het tegenwoordige gemeentehuis, dat vroeger het stamhuis was van de Von Clermonts.
Het werd in 1761 gebouwd door de Akense architect Moretti, in opdracht van de lakenindustrieel Johan Arnold von Clermont. Het élan van deze koopman blijkt uit de lijfspreuken boven de poort: 'Spero invidiam' ('Ik verwacht afgunst'); en aan de binnenzijde onder de poort: 'Nil volentibus arduum' ('Niets is te moeilijk voor hen die willen').
Als buiten liet hij het tegenwoordig aan de Bloe- mendalstraat gelegen Huis Blumenthal bouwen. In 1805 logeerden hier de Franse keizerin Joséphine de Beauharnais en Hortense de Beauharnais, de latere gemalin van Lodewijk Napoleon. In 1847 kochten de 'Dames de Sacré Coeur' het pand en werd het een klooster met pensionaat. De moeder van president Kennedy heeft er een jaar op school gezeten.
Aan de overkant van het plein ligt het huis Ver- ves: eertijds een lakenververij, later een menistenkerk en nu een reeks woningen achter een gepleisterde gevel. De zuidzijde van het plein wordt geaccentueerd door een hoog huis met buitentrap (nrs. 4 en 6) en een Evang.-Lutherse kerk uit 1737.
Vaals is echter meer dan een historisch interessant dorp. Door de centrale ligging tussen het Zuidlimburgse heuvelland, de Belgische Ardennen en de Duitse Eifel is het uitgangspunt van vele tochten. Het Drielandenpunt en het Hoogste Punt van Nederland vormen vaste onderdelen van het toeristisch programma. Op enkele kilometers ligt het grootste loofhoutbos van Limburg, met als kern het Vijlener Bos. Er komt een voor Nederland unieke fauna en flora voor.
Ten westen van Vaals ligt Raren, een gehucht dat zeker ook een bezoek waard is. Het vormt een gaaf voorbeeld van een overgangsvorm tussen verspreide bouw en straatdorp. Het noordelijk deel heeft door bungalowbouw helaas veel van zijn oude
karakter verloren, maar vanaf nr. 39 is Raren beschermd dorpsgezicht. Men vindt hier de oudste landelijke vakwerkhuizen van Limburg, daterend uit de 16e en 17e eeuw. Het laatste huis ligt aan een zijpad. Wanneer u dit volgt, loopt u het Malensbos in, dat rijk is aan bijzondere planten en dieren.
TSe^enswaardigbederLj
St.-Petrustoren, Kerkstraat 47. Van ruwe zandsteenbrokken gebouwde, 13e-eeuwse toren; overblijfsel van de voormalige parochiekerk. Niet te bezichtigen. N.H.-Kerk, Kerkstraat 47. In 1671 tegen St.- Petrustoren aangebouwd. Niet te bezichtigen.
Evangelisch-Lutherse Kerk, Von Clermontplein 1-3.
Achthoekig bakstenen gebouw met tentdak, 1737.
Te bezichtigen. St.-Pauluskerk, Kerkstraat 27.
Neogotisch bouwwerk uit 1892. Te bezichtigen. Huis Verves, Von Clermontplein 34-40. Eerste helft 17e eeuw; eerst lakenververij, daarna menistenkerk en nu reeks huurhuizen. Voormalige Waalse
Kerk, Akenerstraat. Daterend uit midden 17e eeuw, thans tot rij woonhuizen verbouwd. Huis Clermont, Von Clermontplein 25. In 1765 gebouwd als stamhuis van de Von Clermonts; hoefijzervormig gelegen rondom een binnenplein; nu gemeentehuis. 's Zomers in het weekend te bezichtigen.
Huis Blumenthal, Bloemendalstraat 26. In 1795 gebouwd als buiten van Johan von Clermont. Later verkocht aan de 'Dames de Sacré Coeur'. Niet te bezichtigen. Der Bau, Tentstraat 53-65. In 1777 door Moretti gebouwd als buiten van de naaldenfabrikant J. Kuhnen; wordt thans verbouwd tot woningen in de sociale sector. Cereshoeve, Tentstraat
67. Herenhuis met boerderij, 18e eeuw. Ceres, de Romeinse godin van de oogst, is afgebeeld in de gevel van de binnenplaats. Niet te bezichtigen.
Obelisk, Maastrichterlaan, bij vijver. Vermoedelijk gebouwd als eerbetoon aan Napoleon. Monumentale panden, hoofdzakelijk 18e-eeuws, o.a. in Bergstraat, aan het Von Clermontplein en in Kerk-, Koper- en Tentstraat. Kasteel Vaalsbroek, aan noordkant van Vaals. Vermoedelijk gebouwd in de 13e eeuw. Herbouwd in 1761. Nu conferentieoord. Vakwerkhuizen Karen, Rarenderstraat. Oudste landelijke huizen en hoeven in deze stijl in Limburg, uit 16e-17e eeuw.