belgenmonument
school groen van prinsterenland berlage stijl
stenen man kamp vught
Villa Blok Zielhorst
Het spoor heeft een grote rol gespeeld in de ontwikkeling van Amersfoort.
Sinds de aanleg ervan in 1863 is Amersfoort een spoorwegknooppunt geweest en er zullen weinig Nederlanders zijn die nooit in Amersfoort hebben moeten overstap pen. Door het spoor bloeide de ingeslapen stad op. Er vestig den zich allerlei bedrijven en ook het Nederlandse leger zag de voordelen van het nieuwe verkeersknooppunt. Omdat de stad ook heel centraal lag en er vele oefenterreinen rondom beschikbaar waren, bouwde het ministerie van Oorlog er van af 1870 vele kazernes.
Door allerlei reorganisaties en inkrimpingen van het leger verloor Amersfoort tussen 1970 en 1980 langzamerhand haar belang als garnizoenstad; tegenwoordig is er nog slechts één kazerne in bedrijf. Als compensatie voor dit ook economisch zeer ingrijpende verlies kreeg Amersfoort aan het eind van de jaren zeventig de status ‘groeistad’, wat betekende dat Den Haag er flink investeerde in het aantrekken van nieuwe be drijven en in de bouw van prestigieuze nieuwe woonwijken.
En zo groeide Amersfoort inderdaad van 75.000 inwoners in 1970 naar het huidige inwonertal van bijna 150.000.
Bij het station is het nieuwe elan van de stad goed te zien.
Aan weerskanten van het in 1997 gereedgekomen nieuwe sta tionsgebouw staan grote kantoorgebouwen en ook is er een nieuw busstation aangelegd. Helaas ziet de bloei en de groei van de stad er hier nogal lelijk uit. Het station, een ontwerp van ir. J.A. van Belkum, valt vooral op door twee bespotte lijke, roodachtige uitbouwsels, die elk op een zuil zijn gezet.
Ze verstoren het zicht op de twintig meter hoge, vooral gla zen stationshal, waarin ook weer wat knutselelementen zijn aangebracht. De rest van het stationsplein is bebouwd met het soort pasteltintenarchitectuur dat in de jaren tachtig veel werd toegepast door ontwerpers die het echte postmodernis me te ver vonden gaan. Kraak noch smaak is hier het gevolg.
Station
Schoolgebouw Groen van Prinstererlaan
609
We zouden van het station naar de bijzondere en bijzonder mooie binnenstad kunnen gaan, maar wellicht is het aardig daar via een omtrekkende beweging te geraken. Dan komen we in een heel mooi stuk Amersfoort onder meer opmer kelijke architectuur en een aantal monumenten tegen. Het aardigst is deze omweg op de fiets, en dan het best op een fiets met versnellingen, want het is daar aan de rand van de Utrechtse Heuvelrug flink geaccidenteerd.
Bergkwartier
Via de Barchman Wuytierslaan gaan we in westelijke rich ting en komen dan in het Bergkwartier, een prachtige wijk met mooie lanen en rijke huizen. Als we de Van Hogendorp- laan in gaan, zien we aan het eind van die laan, op het Thor- beckeplein, het door August Falise (1875-1936) gemaak te borstbeeld van Johan van Oldenbarnevelt, die in 1547 in Amersfoort werd geboren. Het beeld werd in 1911 onthuld op het Stationsplein, maar is uiteindelijk terechtgekomen in het plantsoen bij het naar hem vernoemde gymnasium. Via de Groen van Prinstererlaan, met aan weerskanten hier en daar prachtige villa’s, komen we bij de vorige behuizing van die school, op de hoek van de Barchman Wuytierslaan. Het schoolgebouw is hier in 1931 neergezet naar een ontwerp van stadsarchitect C. B. van der Tak (1900-1977). Het is een indrukwekkend bouwwerk met verspringende bouwblokken van gele steen, waar de invloed van de Hilversumse scholen bouwer Dudok zeer duidelijk aan af te lezen is. Het wordt te genwoordig als kantoorgebouw gebruikt.
Via allerlei mooie lanen, en ook via de N221, die hier de Daam Fockemalaan heet, zouden we kunnen uitkomen op de Prins Frederiklaan. Van daar geraken we via de van def tige nieuwbouw voorziene Prins Willem Alexanderlaan en de Prins Constantijnlaan op de Belgenlaan. Daar, op de top van de Amersfoortse Berg, op 45 meter boven nap, staat bij een groot parkeerterrein het Belgenmonument, een veertien meter hoog, uit baksteen opgetrokken bouwwerk, dat bestaat
Belgenmonument
Hoewel het monument al in 1917 voltooid was, heeft het tot 1938 geduurd voordat het officieel werd geopend. Er heerste na de oorlog zoveel onenigheid tussen Nederland en België, dat een monu ment waaruit dankbaarheid sprak ver van de politieke werkelijkheid was verwijderd.
Zo maakte België na de wa penstilstand aanspraak op Nederlands Limburg en op Zeeuws-Vlaanderen en eiste Den Haag een financiële com pensatie voor de opvang van de honderdduizend vluchte lingen. Pas in 1938 kon het Belgenmonument worden geopend, in aanwezigheid van koningin Wilhelmina en koning Albert.
uit drie torentjes met daartussen twee trappen die naar twee vertrekken leiden. Het is in 1916 en 1917 gebouwd door Bel gische vluchtelingen, met als doel de verveling te verdrijven en werkervaring op te doen, maar ook om de Nederlandse overheid te danken voor de ‘Gastvrijheid, Opbeuring en On derwijs’, zoals het in letters van toen hier nog altijd staat te le zen.
In en om Amersfoort bevonden zich in die tijd ongeveer twintigduizend vluchtelingen uit de door de Duitsers bezet te Belgische gebieden. In heel Nederland waren dat er ruim honderdduizend, een fractie van het aantal dat in eerste in stantie, na de Duitse inval op 4 augustus 1914 en vooral na de val van Antwerpen op 10 oktober 1914, zijn toevlucht in Nederland had gezocht. Van de ongeveer één miljoen Belgen die zich aan het eind van 1914 in Nederland bevonden, is het grootste deel (na beloften over een goede behandeling van de kant van de Duitsers) weer teruggekeerd.
De Belgische mannen in Amersfoort metselden hier on der leiding van de Belgische architect Huib Hoste een bouw werk dat niet alleen dank aan Nederland uitdrukte, maar ook een ode was aan de Nederlandse architectuur van die tijd. De invloed van Berlage is overduidelijk. Het beeldhouwwerk op het monument is van de Zwitserse kunstenaar Frangois Gos, de voorstelling op de bij het monument behorende gedenk- muur is van beeldhouwer Hildo Krop. De twee vertrekken in het bouwwerk (die ik niet open heb aangetroffen) zijn ge wijd aan de in de kampen overleden Belgen en aan koningin Wilhelmina en koning Albert. Het carillon in de hoogste to ren wordt geregeld bespeeld door leerlingen van de beiaard school van Amersfoort.*
Stichtse Rotonde
Nadat Lages in 1966 om ge- zondsheidsredenen was ont slagen (en nog vijfjaar bleef leven), deden de overige drie gevangenen in 1972 een gra tieverzoek. Toen de toenmali ge minister van Justitie, Dries van Agt, dit verzoek wilde in willigen, ontstond er veel tu mult rond de Drie van Breda, ook in de Tweede Kamer. Van Agt moest onder druk van het parlement en grote delen van de samenleving afzien van zijn voornemen. Kotalla stierf in 1979 in gevangenschap, de twee overgebleven oorlogs misdadigers werden in 1989 vrijgelaten.
Schietbaan Kamp Amersfoort met De Stenen Man
Het monument kijkt uit op de N2ii, die iets verderop kruist met de N237 en met nog een aantal kleinere wegen op een zeer ruim, van veel groen voorzien verkeersknooppunt, dat de Stichtse Rotonde wordt genoemd. Een van de straten die op de rotonde uitkomen, is de Jan Pieter Heyelaan, waar we op de nummers 2-4 villa de Wachter aantreffen. Het is een van de weinige uitgevoerde ontwerpen van de invloedrijke archi tect H.Th. Wijdeveld (1885-1987), de man die vooral door zijn tijdschrift Wendingen internationale faam verwierf. Hier bouwde hij in 1927 een huis voor een industrieel, dat hij met "" enige moeite goedgekeurd kreeg door de schoonheidscom- 611 missie. Die commissie had bezwaar tegen het platte dak, maar ging overstag nadat Wijdeveld liet weten dat hij de gehele bo venste verdieping ging bekleden met dakpannen. Elet niet- constructieve gebruik van dakpannen, dat we veel tegenko men bij de ontwerpen van de Amsterdamse School, voerde Wijdeveld hier uit met kleine leistenen.
Aan de zuidkant van de rotonde bevindt zich het mooi en hoog gelegen hotel Golden Tulip Inn, dat ruime kamers heeft in twee prijsklassen (Golden Tulip en Tulip Inn). Die van de goedkopere Tulip Inn zijn niet alleen vanwege de prijs maar ook vanwege een iets smaakvollere inrichting aan te ra den. Wanneer we Laan 1914, aan de voet van het hotel, vol gen in oostelijke richting (parallel aan de N2 ii), komen we bij de Loes van Overeenlaan, en als we die ingaan bereiken we op het grondgebied van de gemeente Leusden het voormalige Kamp Amersfoort.
Op de plek waar de Duitse Sicherheitsdienst tussen 1941 en 1945 ongeveer 35.000 gevangenen in bewaring hield, be vindt zich nu het Nationaal Monument Kamp Amersfoort.
We zien een gerestaureerde wachttoren en een van roestig staal opgetrokken bezoekerscentrum, dat verscholen ligt in een kunstmatige heuvel. Daar geven foto’s en voorwerpen een beeld van het leven in het beruchte concentratiekamp, dat niet alleen Durchgangslager was, maar ook werkkamp en strafkamp. Een van de ergste beulen in Kamp Amersfoort was Joseph Kotalla, die na de oorlog samen met Willy Lages, Fer- dinand aus der Fünten en Franz Fischer tot de zogenaamde Vier van Breda behoorde, die in de koepelgevangenis van die stad een levenslange gevangenisstraf uitzaten.* Binnen het terrein van het huidige monument zijn aller lei details te zien waaruit een indruk te krijgen is van de hel die Kamp Amersfoort moet zijn geweest. Indrukwekkend is, aan de overkant van de weg, de 350 meter lange schietbaan, die in de berg werd uitgegraven door gevangenen in wat sla vencommando’s moeten zijn geweest. Ook hadden op deze schietbaan fusillades plaats. Aan het eind van de schietbaan, waar het massagraf van 49 gefusilleerde gevangenen is ge vonden, staat De Stenen Man, een indrukwekkend beeld van beeldhouwer Frits Sieger, hier onthuld in 1953.
Het monument is op werkdagen te bezoeken van negen tot vijf. In de zomer is het ook geopend op zaterdag en zon dag.
ÓI2
Niet ver van hier kunnen we via de Leusderweg naar het cen trum van Amersfoort gaan. Vlak voor de Stadsring is er links aan het foeilelijke plein Zonnehof een architectonische be zienswaardigheid. Gerrit Rietveld bouwde hier in 1959 een expositieruimte, die tot 2008 onder de naam Zonnehof wis selende tentoonstellingen huisvestte. Het eenvoudige ge bouwtje, dat opvalt door de primaire kleuren van de gegla zuurde baksteen, behoort niet tot Rietvelds meesterwerken.
De Zonnehof dient niet meer als expositieruimte van moder ne kunst. Amersfoort heeft daarvoor sinds de zomer van 2009 een veel groter gebouw beschikbaar, dat naar een ontwerp van de Spaanse architect Juan Navarro Baldeweg is neergezet aan het Smallepad, vlak bij de Koppelpoort. Het heet in een soort artistieke spelling Kunsthal KAdE en organiseert elk jaar twee of drie grote en een aantal kleinere tentoonstellingen op het gebied van de moderne en de hedendaagse kunst.
Aan de overkant van de Stadsring gaat de Arnhemsestraat de stad in. Aan het begin van die straat staat op een sokkel de Amersfoortse Kei, een lelijke zwerfsteen met een dom ver haal. In het midden van de zeventiende eeuw had een of an dere jonker met zijn studentikoze vrienden gewed dat hij het volk van Amersfoort zover kon krijgen een grote steen van de Leusder Heide naar de Varkensmarkt te slepen. En inder daad, vierhonderd Amersfoorters sleepten, door hem voor zien van bier en krakelingen, op zijn verzoek de kei de stad in.
De ‘keitrekkers’ werden hierna tot in de wijde omgeving bela chelijk gemaakt door middel van spotverzen en spotprenten.
Uit schaamte begroeven ze de steen in 1672 op de Varkens markt. In 1903 was Amersfoort de schaamte voorbij en werd de steen weer opgegraven; sinds 1953 staat hij op een sokkel tentoon. De schaamte is zelfs omgeslagen in trots, want sinds de jaren zeventig worden er in Amersfoort Keistadfeesten ge organiseerd.
Muurhuizen
De Arnhemsestraat komt uit op de Varkensmarkt, vanwaar de niet onaantrekkelijke Langestraat als winkelstraat dwars door de voormalige vesting naar een van de twee overgebleven stadspoorten gaat. Om een indruk van de prachtige binnen stad van Amersfoort te krijgen, liggen andere wandelingen meer voor de hand. Eerst zouden we aan de buitenkant van de singelgracht een rondje kunnen maken via de Zuidsingel, de Weverssingel, ’t Zand en de Westsingel. We zien mooie brug getjes over de singelgracht naar de achtertuinen gaan van hui zen die na de afbraak van de stadsmuur in de vijftiende eeuw op de fundamenten van die muur zijn gebouwd. Muurhuizen heet het daar, een prachtige, ook rondgaande straat nu, die tot een tweede wandeling noodt. In het noorden gaan de Muur huizen over in de B reestraat, waarna we om de rondwande ling af te maken voorbij het Lieve Vrouwekerkhof de Lieve Vrouwestraat en de Scherbierstraat moeten nemen. Een erg mooi gedeelte van Muurhuizen bevindt zich bij de Korte- gracht. Het vijftiende-eeuwse muurhuis Tinnenburg hier is indrukwekkend.
Muurhuizen bij Kortegracht
Op nummer n van de Kortegracht bevindt zich het Mon- driaanhuis, het huis waar Piet Mondriaan in 1872 werd ge boren. Dit smaakvol verbouwde huis met de aangrenzende school, waarvan vader Mondriaan hoofd was, dient nu als een museum, waar veel over werk en leven van de in 1944 in New York gestorven kunstenaar te vinden is. Vooral de mooi uit gevoerde maquettes van zijn Parijse en New Yorkse ateliers en die van het geboortehuis annex school zijn prachtig. Veel werk van Mondriaan is er begrijpelijkerwijs niet (twee vroe ge schilderijtjes zien we), maar wel hangt er heel wat van aan Mondriaan verwante kunstenaars, zoals Arp, Van Doesburg, Kupka en Moholy-Nagy.
Aan de overzijde van de Langestraat gaat de Kortegracht over in de Langegracht. Net als aan de singelgracht zien we hier bruggetjes mooi naar de achtertuinen gaan van huizen die hier de voordeur aan de Krommestraat hebben. In het laatste deel van de Langegracht zien we de resten van de ne- gentiende-eeuwse Elleboogkerk, die in 2007 voor een groot deel door een brand werd verwoest. Sinds 1998 huisvestte de kerk het Armando Museum, gewijd aan de kunstenaar Armando. Bij de brand ging vrijwel de gehele collectie, plus werk dat tot een tijdelijke expositie behoorde, verloren. De bedoeling is dat de kerk weer wordt opgebouwd en dat het Armando Museum weer in het gebouw kan trekken.
Iets verder, aan de Westsingel, staat nog een museum met pech. Tijdens de verbouwing van Museum Flehite kwam zo veel asbest tevoorschijn dat het gebouw langer dan voorzien moest sluiten. Het museum, waar in drie muurhuizen de ge schiedenis van Amersfoort en omgeving wordt behandeld, is in 2009 weer opengegaan.
Via het Grote Spui of het Kleine Spui komen we dan bij de Koppelpoort, de uit 1400 stammende stadspoort, die in de Middeleeuwen ook als waterpoort diende. Voor wie met de trein uit het noorden komt, is de poort, die goed te zien is vanaf het spoor, ook een soort Amersfoortse welkomstpoort.
Aan de andere zijde van de stad, in het zuidoosten, bevindt zich nog een waterpoort, de Monnikendam, ook uit de vijf tiende eeuw. Een landpoort, de Kamperbinnenpoort, staat
Zielhorst, Vdla Berkel & Bos
Zielhorst, Villa Piet Blom
grasveld, is rond 1990 een villawijkje gebouwd waar voor aanstaande Nederlandse architecten zich met hun ontwerpen ‘in de etalage’ mochten zetten. In straten die naar internatio nale architecten zijn genoemd zijn hier en daar inderdaad bij zondere villa’s gebouwd. De leukste is van bureau Berkel & Bos en staat in de Alvar Aaltostraat 4. Of liever: de villa rijst samen met de garage en de patio langzaam en schuin uit de grond. De belachelijkste villa is van Piet Blom. Hij bouw de aan de Haussmanstraat 22 een Russisch paleisje voor een opdrachtgever met een Russische vrouw. In groen en licht blauw, voorzien van uienkoepels, staat het monstrum achter een op Russische wijze gesneden houten hek. Verder zien we in de Corbusierstraat op nummer 14 een mooi modernistisch bouwwerk van bureau Mecanoo, en op 12 een opvallend rode villa van M. A. A. van Schijndel. In de Gaudistraat treffen we een schots en scheve villa van bureau Alberts & Van Huut aan.
Verder staan er nog wat aardige villa’s waarvan ik de ontwer pers niet heb kunnen achterhalen.
Wanneer we een grote vijver oversteken, bereiken we de rand van de wijk Kattenbroek, een door de Nederlandse ste denbouwkundige Ashok Bhalotra bedachte wijk waar hij de ‘subjectieve verbeelding van het individu’ ruimte wilde geven.
Wat Bhalotra daar ook mee bedoelde, hij zette zich in ieder geval af tegen het strenge modernisme van de jaren zestig en de inspraakarchitectuur van de jaren zeventig. Het opvallend
ste aan Kattenbroek is de binnenring, een door cirkelvormi ge bebouwing omsloten buurt met de maat van het histori sche centrum van Amersfoort. Dwars door die ring trok hij de Laan der Hoven en rond de ring liet hij allerlei kleinere wijk jes bouwen, die door vorm en naamgeving de verbeelding van de bewoners dienden te stimuleren en te orkestreren.
Wat we zien in Het Masker, De Verborgen Zone, De Kreek, aan de Hof der Gedachten, Het Vooruitzicht, De Terugblik of De Fantasie is een veelkleurig en veelvormig bouwkunstig rommeltje, dat ondanks de vaak foeilelijke ontwerpen samen een heel redelijke buitenwijk heeft opgeleverd. Het lijkt er niet slecht wonen, hoewel ook hier weer, net als in vrijwel al le vinexwijken van na deze periode, het wonen, werken, win kelen en recreëren van elkaar gescheiden zijn. Waarom toch, vraagt de reiziger zich af.
Ook in de nieuwe wijk Vathorst, aan de overkant van de ai, die rond 2015 klaar moet zijn en dan zo’n 30.000 inwo ners heeft, is geen winkel, kantoor of werkplaats te zien. Vat horst is mede ingericht door het bureau van Ashok Bhalotra (Kuiper Compagnons), maar het ziet er, nog niet helemaal af, een stuk netter en strakker uit dan Kattenbroek, onder meer dankzij altijd strak bouwende bureaus als de Architecten Cie en De Zwarte Hond. Toch is er ook al een modieus, op de ontwerpen van de Luxemburgse architect Rob Krier geïn spireerd rijtje grachtenhuizen neergezet en mocht de steeds onstrakker ontwerpende Duitse architect Hans Kollhoff een hoog appartementengebouw maken, dat met een groot punt dak vlak bij de A28 staat. Een architectuurtripje is in deze wijk goed te doen vanaf het nieuwe station Amersfoort-Vathorst, waar fietsen te huur zijn.