Eijsden
In Eijsden een toren van mergelsteen, zonder ingang.
Limburg Aan de Maas, ca. 7 km ten zuiden van Maastricht, nr. 5 op de kaart
Eijsden is het zuidwestelijkste Maasdorp van Lim burg en wordt aan drie zijden omringd door Bel gisch grondgebied. Het ontstond aan een door-waadbare plaats in de Maas, waar later een veer kwam. De nederzetting werd aanvankelijk ge vormd door de curtis Haspere (een versterkte boerderij), waarvan de bisschop van Luik tot in de 13e eeuw eigenaar was. Dit feodale agrarische bedrijf groeide in de loop van de Middeleeuwen uit tot een dorp langs de oude weg naar Visé. In de Middeleeuwen was Eijsden een pandheerlijkheid.
In de 14e eeuw is de hoeve herhaalde malen geplun derd en in brand gestoken door uit Duitsland afkomstige bendes. Uiteindelijk werd Eijsden in 1661 aan de Staten van Holland toegewezen.
In de Staatse tijd veranderde het dorp aanmerke lijk van karakter. De kern kreeg bijna stadse allures, o.a. door de bouw van het kasteel aan de zuidzijde van Eijsden en door de handelsbetekenis van de plaats ten gevolge van zijn strategische ligging. Het dorp richtte zich geheel op de waterkant, waar een kade — het Bat - tot overslagplaats diende voor de Hollandse waren voor Daelhem en de granen en zwarte kersen voor Holland. Reeds in de 16e eeuw had Eijsden een tol op de Maas.
In de loop van de 18e eeuw nam de bloei van Eijsden en daarmee de bevolking toe. In 1775 werd er een lakenfabriek gesticht, die veel arbeiders aan trok. De voormalige synagoge in de bovenver dieping van het huis Diepstraat 53, met de ark van het verbond tussen twee vensters, duidt op een vrij grote joodse gemeenschap in die tijd. Vanwege zijn goede woonsfeer was Eijsden in de 18e eeuw zeer in trek, waardoor veel huizen met een stedelijk aan zien werden gebouwd. De patriciërs vestigden zich vooral aan de Diepstraat en de Vroenhof: een mo numentaal plein waarvan de naam mogelijk nog aan de middeleeuwse herenhoeve herinnert.
De Franse tijd maakte een einde aan de voor spoedige ontwikkeling. De lakenfabriek werd gesloten en de scheepvaart boette snel aan beteke nis in. Wel werd toen het Bat door een stenen keermuur tegen verdere afslag beschermd. Hier door werd Eijsden het lot van vele andere Maas- stadjes en -dorpjes bespaard, die door overstroming en veranderingen in de loop van de rivier vaak voor een groot deel moesten worden afgebroken en hun waterfront verloren.
Het belangrijkste monument in Eijsden is echter het kasteel. Met het park en de omringende boom gaarden vormt het een van de fraaiste landgoe deren van Limburg. Aan de gebeeldhouwde wapensteen boven de ingangspoort valt af te lezen dat het in 1636 werd gebouwd door Arnold de Lamargelle, heer van Eijsden, en diens vrouw Mar- garetha van Bochholtz. In 1650 woedde er een gro te brand, maar het kasteel werd direct hersteld. In het rampjaar 1672 vestigde Willem III er zijn hoofdkwartier.
Kasteel Eijsden is een fraai voorbeeld van Maas- landse Renaissance, met een weelderige toepassing van mergel en natuursteen tussen het baksteen.
Het door grachten omringde hoofdgebouw heeft een L-vormige plattegrond. De oost-westvleugel wordt aan de oostzijde afgesloten door een 31 m hoge toren met een poortdoorgang van 4 m hoogte. In 1952 voltrok zich hier een ramp, toen de oostgevel van de toren op een nacht plotseling in de gracht stortte. Eén personeelslid kwam hierbij om het leven. Toevallig waren de kasteeleigenaars, die in dit gebouw ook enkele slaapkamers in gebruik hadden, op reis; anders was het aantal slachtoffers beslist groter geweest. Restauratie van de toren vond in 1956-1959 plaats.
Ondanks de verbouwingen heeft het eigenlijke kasteel zijn 17e-eeuwse karakter nog volledig behouden. Van de voorburcht zijn alleen de voor poort en het linker gedeelte authentiek. De rechter vleugel stamt uit de periode 1881—1886, toen graaf René Joseph de Geloes het vervallen slot grondig restaureerde en ook enkele veranderingen aan bracht. Uit deze tijd dateren de dakkapellen, de bekroningen van de hoektorens en het terras op het binnenplein. Reeds eerder, in 1767-1771, had Guillaume de Geloes, burgemeester van Luik, het
interieur van het kasteel ingrijpend gewijzigd. Hier bij werden ook onderdelen van andere kastelen gebruikt. Zo werd een schoorsteen geplaatst die afkomstig is van het enkele km noordelijker gele gen kasteel Oost. Overal werden betimmeringen en stucwerk in Lodewijk xv- en Lodewijk xvi-stijl aangebracht en de vensters vergroot. Tegenwoor dig is het kasteel eigendom van de Belgische graaf M. de Liedekerke de Pailhe.
Het al even vermelde kasteel Oost ligt enkele kilometers stroomafwaarts in de buurtschap Oost- Maarland. Oorspronkelijk dateert het uit de late middeleeuwen, maar in zijn huidige vorm stamt het grotendeels uit de 19e eeuw. Door diverse verbou wingen is een terrassenhuis ontstaan met vlakke lessenaarsdaken. Historisch belangwekkend is het 16e-eeuwse torentje en de donjon van kolenzand steen uit 1720. In 1958 heeft er nog een ingrijpende verbouwing plaatsgevonden. Het huis en de tuinen zijn van de weg af te zien, maar niet toegankelijk.
Volgens de Maaslandse traditie werd de kerk op een terras aan de rivierkant van de weg gesticht.
Het oudste deel van het huidige gebouw dagtekent uit het begin van de 14e eeuw. Dit is de vlakke, mergelstenen toren zonder toegang van buiten af.
De zware zuilen met Maaskapitelen en de scheibogen zijn vermoedelijk resten van een laat-14e- eeuwse fase. Overigens dateert de kerk in zijn tegenwoordige staat, de Christinakerk, uit 1851.
Het interieur bevat o.a. een Barokhoofdaltaar met schilderstuk uit de Antwerpse School uit de tweede helft van de 17e eeuw.
Zoals overal in het zuiden van Limburg heeft het kleinschalige landschap waarin Eijsden is gelegen de vakantieganger, en vooral de wandelaar, veel te bieden. Holle wegen, fraaie vakwerkhuizen, weg kapelletjes, heggen en, niet te vergeten, graslanden die men op de paden mag betreden, vormen een afwisselend geheel. Langs de Voer liggen enkele monumentale boerderijen, zoals de schilderachtige Reinekenshof in Laag-Caestert, uit 1722. Uniek is het Savelsbos: een complex hellingbossen, door sneden door grubben (een soort ravijntjes). Het heeft een rijke krijtflora. Wie voor dag en dauw op pad gaat, maakt kans een das of een bunzing te ont moeten. Er zijn in dit gebied prehistorische vuur steenmijnen uit ca. 3150 v.C. ontdekt. Staatsbos beheer heeft in Moerslag, aan de weg Eijsden—St.- Geertruid, een bezoekerscentrum ingericht. Dit is in het zomerseizoen in de weekends geopend. Men vindt hier een permanente tentoonstelling over het Savelsbos, tevens is het uitgangspunt voor een aan tal rondwandelingen.
Tk^enswaardigbede/L;
® Kasteel Eijsden, Graaf de Geloeslaan 2. In 1636 gebouwd in typisch Maaslandse stijl, met een le vendige afwisseling van baksteen, mergel en na tuursteen. Het slot heeft, ondanks verbouwingen (o.a. in 1771 en 1881—1886), weinig van zijn oor spronkelijke karakter verloren. Het park en het voorplein zijn het gehele jaar voor het publiek ge opend; het kasteel zelf en de moestuin zijn niet toe gankelijk. Kasteel Oost, Kasteellaan 1, in de buurt schap Oost-Maarland. Oorspronkelijk uit de Late Middeleeuwen, maar in de 19e en 20e eeuw gron dig veranderd; alleen het torentje uit 1548 en de zandstenen donjon uit 1720 zijn historisch interes sant. Niet te bezichtigen. @ Christinakerk, Vroen- hof 13. Bakstenen kerk uit 1851; mergelstenen toren uit begin 14e eeuw, zware zuilen met Maas- kapitelen en scheibogen uit het einde van de 14e eeuw. Barokhoofdaltaar met schildering uit de tweede helft van de 17e eeuw (Antwerpse School).
Te bezichtigen. Graanmolen van Eijsden, Molenstraat
1. Watermolen op de Voer, daterend uit 1840. In bedrijf en na overleg te bezichtigen. Monumentale panden, aan het Bat (o.a. nr. 7, voormalig Veer huis), Diepstraat (o.a. © nrs. 30—32, herenhuis uit ca. 1700; nr. 53, voormalige synagoge), Kerkstraat (o.a. ® nr. 15, r.-k. pastorie uit 18e eeuw; nr. 21, voormalige brouwerij), Mariaplein, Spauwenstraat, Spriemenstraat, Vogelzang en Vroenhof (o.a. ® nrs. 6—7, herenhuis uit 18e eeuw, ® nrs. 16—18, idem).
131
------------*------------
Een toren van Kasteel Eijsden aan de Maas, opgetrokken uit rode baksteen, hardsteen en mergelsteen.
Het dorp Eijsden is authentiek. Zijn beschermde
dorpsgezicht trakteert op een dosis nostalgie,
zonder dat een toeristische poetsdoek het al te
glimmend heeft opgewreven. Kijkje ogen uit in de
met kasseien geplaveide straatjes, waarvan de
Diepstraat met zijn monumentale panden en
lindenrijen ontegenzeggelijk de show steelt. Kijk
eens naar het 17de-eeuwse vakwerkhuis met zijn
rood-witte luiken op nummer 34. Of de kanunniken
huizen op nummer 30 en 32. En aan het Vroenhof
het centrale plein van het dorp, staat dint-Christinakerk. Het huidige gebouw stamt van
1508. Al is er in de 18de en 19de eeuw ingrijpend
verbouwd, toch is de naar het oosten gerichte kerk
in aanleg middeleeuws. Meer dan drie eeuwen
fungeerde de kerk als simultaankerk, van 1508 tot
1853. Zowel katholieken als protestanten hielden er
beurtelings hun eredienst. Eind 18de eeuw kwamen
daar ook de lutheranen en volgelingen van een
Waalse gemeente bij, zodat er in die periode zelfs
vier geloofsgemeenschappen ter kerke gingen.
In de 18de eeuw was Eijsden een bedrijvige
havenplaats met een veer over de Maas. Voorname
panden, als het vroegere Ursulinenklooster, bepalen
ook nu nog de sfeer. Vandaag de dag gaan het
Internationaal Museum voor Familiegeschiedenis en
Afrika Anders schuil achter de imposante gevel van
het voormalige klooster, waar vroeger de meisjes
nauwlettend door de zusters werden opgeleid in de
schone kunsten van het huishouden. Na sluiting van
het klooster werd het pand eerst gemeentehuis en
nu huizen er dus twee musea. Deze zijn alleen al
bijzonder, omdat ze beschikken over een eigen park,
kapel en Lourdesgrot.
In de lente bloeien in de kasteellaan van
kasteel Eijsden legio bloemen in de berm,
waaronder het maarts viooltje. Tenminste, als het
bladerdak van de rode beuken nog niet te dicht is
Een poortgebouw biedt toegang tot de binnen
plaats van het 17de-eeuwse kasteel. Het kasteel
is gebouwd in Maaslandse renaissancestijl, te
herkennen aan rode bakstenen gevels met
horizontale banden in natuursteen. Er woont nog
steeds een graaf. Een deel van de kasteeltuinen is
vrij toegankelijk. In de barokvijver met fontein en
de gazons zie je elementen van de Franse barok
stijl. Het terrein ten westen en noordwesten van
het kasteel is aangelegd in Engelse stijl.
Bezoeken
Het Ursulinenconvent herbergt
twee musea, waarin de positie
van de mens en zijn familie een
belangrijke rol speelt In het
Internationaal museum voor
Familiegeschiedenis passeren
familiebanden vanaf de eerste
mens tot heden de revue. Welke
rol speelt DNA? Ook de in Eijsden
geboren wetenschapper Eugène
Dubois, die de ontbrekende
schakel ontdekte tussen mens en
aap, staat in de schijnwerpers.
Afrika Anders (een erfenis van
het voormalige Afrikacentrum in
Cadier en Keer) toont beelden,
maskers, foto's, opvallende
grafkisten en een schitterende
collectie speelgoed.
Adres
Breusterstraat 27.6245 EH
Eijsden. 043 7370202 Open dag
10.00-17.00 uur, www.museum.
ursulinerrconvent.com
Extra
Vanuit het centrum, wandel je
naar het noorden voor de Eiisder
Beemden, een natuurgebied met
een grote diversiteit aan flora en
fauna. Dit heeft alles te maken
met de erlangs stromende Maas
Soms overspoelen de graslanden
en trefje planten als de
dubbelkelk en wilde peen.
Rupsen van de zeldzame
koninginnenpage zijn dol op
wilde peen, zodat je deze vlinder
hier kunt tegenkomen. Bomen
als de zoete kers en zomereik
staan graag drager. In de poelen
leven amöbieën en een
ontmoeting met de kwak, een
kleine gedrongen reiger, is
goed mogelijk.
Website
www.limburgs-landschap.nl/
gebieden/eijsder-beemden
Eijsden, aan de Maas, zuidelijk van
Maastricht. Handelsplaats rond enkele
kastelen (Kasteel Eijsden, qde-eeuws en
Kasteel Oost, van oudere datum). Vakwerkhuizen,
fraaie boerderijen, waterradmolen
en monumentale panden, o.a.
het voormalige Veerhuis.
De Maaskade in Eijsden, dat
in de 16de eeuw belangrijk
was als handelsplaats. In
Eijsden zijn het Vroenhof, de
Diepstraat en het Mariaplein
zoveel mogelijk in de oude
staat gerestaureerd.
Eijsden. Heeft zich waarschijnlijk verder
ontwikkeld in I 1de of 12de eeuw bij een
doorwaadbare plaats in de Maas. In 870
werd hier al een verdelingsverdrag gesloten
tussen Karel de Kale en Lodewijk de
Duitser.
Eijsden, aan de Maas, zuidelijk van
Maastricht. Handelsplaats rond enkele
kastelen (Kasteel Eijsden, qde-eeuws en
Kasteel Oost, van oudere datum). Vakwerkhuizen,
fraaie boerderijen, waterradmolen
en monumentale panden, o.a.
het voormalige Veerhuis.